Özböy

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com

Özböy (Uzböy, Ğarbiy Özböy) — Turkmanistonning şim.ğarbidagi çölda joylaşgan qadimiy daryo vodiysi. Sariqamiş çökmasining jan. çekkasidan boşlanib Kaspiy dengizining Bolxon qöltiğigaça çözilgan. Unda şörxok, botiq va köllar köp. Vodiyning tubida şakllangan eski özan meandrlar hosil qilgan. Şim.ğarbda Qoraqum çöliga tutaşgan. Ö.ning uz. 550 km, barça tirsaklari bilan 775 km. Eni har yerda har xil. Ba'zi joylarining eni 4—6 km, çuq. 20—30 m. Ayrim joylarda vodiy 100— 200 m gaça torayib, yon bağirlari tik tuşgan dara körinişida. Bunday joylarda uning çuq. 40—50 m. Ö. ning çap qirğoq tomoni qadimiy (pliotsen va quyi törtlamçi davr) Amudaryoning qumgilli yotqiziqlari ustida şakllangan Pastqam Qoraqumga töğri keladi. Öng qirğoq tomoni esa bu jihatdan murakkabroq tuzilgan. Bu yerda oqim böylab, özining geologik va relyef tuzilişi bilan farqlanadigan Qoplonqir, Uçtaganqum, Çilöngqir, Takajik, Çilmamedqum kabi hududlar bor. Ulardan jan.ğarbda Ö. Katta Bolxon va Kiçik Bolxon tizmalari oraliğidagi Bolxon yölagidan ötadi va Kelkor şörxogiga kelib tutaşadi. Bu şörxoklik Oqtom quruq özani orqali Kaspiy dengizining Bolxon qöltiği örnida hosil bölgan şörxoklar bilan qöşilib ketadi. Vodiyning özani Sariqamiş botiğidan Kaspiy dengizi tomon 75 m ga pasayadi. Ö. qadimda daryo özani bölib, unda Amudaryo suvining bir qismi oqib turgan. Özanda poğonalar — eski şarşaralarning qoldiqlari bor; özan böylab terrasa (qöhna qayir) lar çözilgan. Ö. da saksovul, köllar yaqinida yulğun, qamiş ösadi. Yasxan köli atrofida yirik çuçuk yer osti suvi havzasi topilgan, undan Bolxonobod (avvalgi Nebitdoğ) ga suv quvuri ötkazilgan.

Antik davr (Gerodot) va örta asr mualliflari (Muqaddasiy, Hamdallah Qazviniy, Hofizi Abru, Abulğoziy) Ö.ni Amudaryoning Kaspiy dengiziga quyiladigan tarmoği deb hisoblaganlar. 19-asr oxiri — 20-asr boşlari va 2-yarmida Ö.ning paydo bölişi masalasi bilan geograf, geolog va tarixçilar şuğullanganlar (V.V.Bartold, A.S. Kes, S.P.Tolstov va boşqalar). 1947, 1950 — 54, 56 yil larda Ö.ning arxeologiyasi örganilgan. Mil. av. 4-ming yillikdan 1-ming yillikning 1-yarmigaça Ö. böylab Sariqamiş köli orqali Kaspiy dengiziga suv oqqanligi aniqlangan. Arxeologik tekşirişlar natijasida Ö. qirğoqlaridan köplab neolit manzilgohlari, bronza davriga xos sopol idişlar, şuningdek, mil. av. 7—5-asr larga oid manzilgohlar topilgan.

Mil. av. 1-ming yillikning örtalarida Ö. böylab suv oqmay qöygan. Arxeologik va tarixiy ma'lumotlar örta asrlarda ham Ö. da 2—3 marta, garçi qisqa muddatli bölsa ham, suv oqqanligidan darak beradi. 10—13-asr larda Ö. da Xorazmdan Xurosonga ötgan karvon yöli va köp karvonsaroylar, sardobalar bölgan. Örta Osiyoning çölli hududlarida faqatgina qisqa davr mobaynida suv oqqan yoki umuman suv oqimi töxtagan quruq özanlar ham Ö. deb ataladi.

LL:Tolstov S.P., Po drevnim deltam Oksa vaYaksarta, M., 1962; Kes A. S., Ruslo Uzboy i yego genezis («Tr. Inta geografii AN SSSR», M.L., 1939, t.30).

Şuhrat Zokirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎЗБЎЙ (Узбўй, Ғарбий Ўзбўй) — Туркманистоннинг шим.ғарбидаги чўлда жойлашган қадимий дарё водийси. Сариқамиш чўкмасининг жан. чеккасидан бошланиб Каспий денгизининг Болхон қўлтиғигача чўзилган. Унда шўрхок, ботиқ ва кўллар кўп. Водийнинг тубида шаклланган эски ўзан меандрлар ҳосил қилган. Шим.ғарбда Қорақум чўлига туташган. Ў.нинг уз. 550 км, барча тирсаклари билан 775 км. Эни ҳар ерда ҳар хил. Баъзи жойларининг эни 4—6 км, чуқ. 20—30 м. Айрим жойларда водий 100— 200 м гача торайиб, ён бағирлари тик тушган дара кўринишида. Бундай жойларда унинг чуқ. 40—50 м. Ў. нинг чап қирғоқ томони қадимий (плиоцен ва қуйи тўртламчи давр) Амударёнинг қумгилли ётқизиқлари устида шаклланган Пастқам Қорақумга тўғри келади. Ўнг қирғоқ томони эса бу жиҳатдан мураккаброқ тузилган. Бу ерда оқим бўйлаб, ўзининг геологик ва рельеф тузилиши билан фарқланадиган Қоплонқир, Учтаганқум, Чилўнгқир, Такажик, Чилмамедқум каби ҳудудлар бор. Улардан жан.ғарбда Ў. Катта Болхон ва Кичик Болхон тизмалари оралиғидаги Болхон йўлагидан ўтади ва Келкор шўрхогига келиб туташади. Бу шўрхоклик Оқтом қуруқ ўзани орқали Каспий денгизининг Болхон қўлтиғи ўрнида ҳосил бўлган шўрхоклар билан қўшилиб кетади. Водийнинг ўзани Сариқамиш ботиғидан Каспий денгизи томон 75 м га пасаяди. Ў. қадимда дарё ўзани бўлиб, унда Амударё сувининг бир қисми оқиб турган. Ўзанда поғоналар — эски шаршараларнинг қолдиқлари бор; ўзан бўйлаб терраса (қўҳна қайир) лар чўзилган. Ў. да саксовул, кўллар яқинида юлғун, қамиш ўсади. Ясхан кўли атрофида йирик чучук ер ости суви ҳавзаси топилган, ундан Болхонобод (аввалги Небитдоғ) га сув қувури ўтказилган.

Антик давр (Геродот) ва ўрта аср муаллифлари (Муқаддасий, Ҳамдаллаҳ Қазвиний, Ҳофизи Абру, Абулғозий) Ў.ни Амударёнинг Каспий денгизига қуйиладиган тармоғи деб ҳисоблаганлар. 19-аср охири — 20-аср бошлари ва 2-ярмида Ў.нинг пайдо бўлиши масаласи билан географ, геолог ва тарихчилар шуғулланганлар (В.В.Бартольд, А.С. Кесь, С.П.Толстов ва бошқалар). 1947, 1950 — 54, 56 йил ларда Ў.нинг археологияси ўрганилган. Мил. ав. 4-минг йилликдан 1-минг йилликнинг 1-ярмигача Ў. бўйлаб Сариқамиш кўли орқали Каспий денгизига сув оққанлиги аниқланган. Археологик текширишлар натижасида Ў. қирғоқларидан кўплаб неолит манзилгоҳлари, бронза даврига хос сопол идишлар, шунингдек, мил. ав. 7—5-аср ларга оид манзилгоҳлар топилган.

Мил. ав. 1-минг йилликнинг ўрталарида Ў. бўйлаб сув оқмай қўйган. Археологик ва тарихий маълумотлар ўрта асрларда ҳам Ў. да 2—3 марта, гарчи қисқа муддатли бўлса ҳам, сув оққанлигидан дарак беради. 10—13-аср ларда Ў. да Хоразмдан Хуросонга ўтган карвон йўли ва кўп карвонсаройлар, сардобалар бўлган. Ўрта Осиёнинг чўлли ҳудудларида фақатгина қисқа давр мобайнида сув оққан ёки умуман сув оқими тўхтаган қуруқ ўзанлар ҳам Ў. деб аталади.

ЛЛ:Толстов С.П., По древним дельтам Окса ваЯксарта, М., 1962; Кесь А. С., Русло Узбой и его генезис («Тр. Инта географии АН СССР», М.Л., 1939, т.30).

Шуҳрат Зокиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.