Özböy

Özböy (Uzboy, Ğarbiy Özböy) — Turkmanistonning şimoli-ğarbiy qismidagi çölda saqlanib qolgan qadimiy daryo vodiysi, Amudaryoning bir vaqtlar Sariqamiş köli orqali Kaspiy dengiziga oqib borgan tarmoği. ÖzME'ga köra, vodiy Sariqamiş çökmasining janubiy çekkasidan boşlanib, Kaspiy dengizining Bolxon qöltiğigaça çözilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Özböy hozir Turkmanistonning Daşoğuz va Bolqon viloyatlari hududida joylaşgan keng va çuqur quruq özandan iborat.12

Rusça Vikipediyaga köra, nom ikki qismdan tuzilgan. «Uz» qismi qadimgi turkiy «uğuz» sözi bilan boğlanadi: bu söz daryo, suv ma'nosini bergan va turkmanlarning qadimgi nomi — ğuz (oğuz) bilan ham aloqador deb taxmin qilinadi. Turkmança «boy» sözi esa özan, yönaliş yoki uruğ ma'nolarini anglatadi. 16-asrga oid Yevropa xaritalarida bu özan «Ougus» şaklida qayd etilgan.

ÖzME'ga köra, Özböyning uzunligi 550 km, barça egri-bugriliklarini hisobga olganda esa 775 km ga yetadi. Vodiyning kengligi bir xil emas: ayrim joylarda 4–6 km, çuqurligi 20–30 m, ba'zi qismlarda esa u 100–200 m gaça torayib, yon bağirlari tik dara körinişini oladi, bunday joylarda çuqurlik 40–50 m ga boradi. Vodiy tubida eski özan meandrlar hosil qilgan, şörxoklar, botiqlar va köllar köp. Özanda qadimgi şarşaralar qoldiği bölgan poğonalar, qirğoqlar böylab esa terrasalar saqlangan. Sariqamiş botiğidan Kaspiy tomon özan sathi 75 m ga pasayadi.

Çap qirğoq tomoni qadimgi Amudaryo yotqiziqlaridan tarkib topgan Pastqam Qoraqumga töğri keladi, öng qirğoq esa Qoplonqir, Uçtaganqum, Çilmamedqum kabi turli tuzilişdagi hududlardan iborat. Janubi-ğarbda Özböy Katta va Kiçik Bolxon tizmalari oraliğidan ötib, Kelkor şörxogiga tutaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, Quyi Özböyning Oqtom va Ajoyib degan ikki tarmoği Kaspiy dengiziga borib qöşilgan. Vodiyda saksovul, köllar atrofida yulğun va qamiş ösadi. ÖzME'ga köra, Yasxan köli yaqinida katta çuçuk yer osti suvi havzasi topilgan va undan Bolqonobod şahriga suv quvuri ötkazilgan.

ÖzME'ga köra, Gerodot kabi antik muallif ham, Muqaddasiy, Hamdulloh Qazviniy, Hofizi Abru, Abulğoziy kabi örta asr mualliflari ham Özböyni Amudaryoning Kaspiyga quyiladigan tarmoği deb bilgan. 19–20-asrlarda uning kelib çiqişini V. V. Bartold, A. S. Kes, S. P. Tolstov va boşqa olimlar tadqiq etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1886-yilda bu yerda geolog Vladimir Obruçev tekşiruvlar ötkazgan.

Arxeologik izlanişlar natijasida qirğoqlardan neolit davri manzilgohlari, bronza davri sopol idişlari va miloddan avvalgi 7–5-asrlarga oid qarorgohlar topilgan. ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 4-ming yillikdan 1-ming yillikning birinçi yarmigaça Özböy orqali Kaspiyga suv oqib turgan, miloddan avvalgi 1-ming yillik örtalarida esa oqim töxtagan. Örta asrlarda ham bu özanda 2–3 marta qisqa muddat suv oqqan, 10–13-asrlarda Özböy böylab Xorazmdan Xurosonga karvon yöli ötgan, karvonsaroy va sardobalar qurilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Özböy qirğoqlarida 17-asrgaça dehqonçilik madaniyati mavjud bölgan, suv birdan töxtagaç, bu yerda yaşagan turkman qabilalari köçmançi turmuşga ötişga majbur bölgan. 1950-yillar boşida eski özan böylab katta suğoriş kanali qurişga kirişilgan, biroq 1953-yildan keyin bu loyiha töxtatilgan va Qoraqum kanali ançagina janubroqdan ötkazilgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoning çöl hududlarida faqat qisqa vaqt suv oqqan yoki oqimi butunlay töxtagan boşqa quruq özanlar ham umumiy nom bilan özböy deb ataladi.