Ozon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61-b. — ziyouz.com
Ozon (yun. ozon — hid tarqatuvçi), O3 — kislorodning allotropik şakli. O. molekulasida 3 ta kislorod atomi bor. O.ni ilk bor 1785 y.da gollandiyalik fizik Van-Marum havo orqali elektr uçqunlari ötkazilganda öziga xos hid paydo bölişi va oksid-lovçi xossaga ega bölişligini topgan. O.ning xossalari kislorodnikidan keskin farq qiladi. Kök tusli va odatdagi şaroitda portlovçi gaz. Qay-naş t-rasi — 111,8°, suyuqlaniş t-rasi — 192,4°. Kuçli oksidlovçi va bekaror modda. Kaliy yodidning neytral eritmasiga O. ta'sir etganida, kaliy yodid oksidlanib, yod hosil böladi. Qora tusli qörğoşin sulfid O. ta'sirida oksidlanib, oq tusli qörğoşin sulfatiga aylanadi. O. ba'zi bir anor-ganik va organik moddalar b-n birik-kanda, ozonidlar (q. Peroksidlar) vujudga keladi. O. hosil qiliş uçun maxsus asbob — ozonator işlatiladi. O. havoda juda oz miqdorda (1 m3 da 1 m2) böladi. Yer yuzasidan uzoklaşgan sayin O. miqdori ortib boradi va 20—25 km balandlikda maksimumga yetadi. Oksidlovçi, dezinfeksiyalovçi va bakteri-yalarni öldiruvçi xossalarga ega bölganligi uçun içimlik suvini to-zalaşda, oziq-ovqat sanoatida, oksidlovçi sifatida yoğ va qoğozni oqartirişda ham işlatiladi. O.ning havodagi konsentratsiyasi 5—10% dan oş-masligi kerak, çunki O. is gazi SO ga nisbatan ham zaxarlidir.
Mezosfera va stratosferadagi atomar kislorod (O) molekula holdagi kislorod (O2) b-n töqnaşib, O, hosil qiladi: O+O2=O3, molekulalar tölqin uz. 200—300 nm bölgan fotonlarni yutadi. Bu juda muhim. Agar stratosfe-rada O. qatlami bölmasa, yuqori energiyaga ega bölgan qisqa tölqinli fo-tonlar Yer sathiga yetib qolar, undagi ösimlik va hayvonlar bunday yuqori energiyali nurga bardoş berolmagan bölar edi. «O. qalqoni» Yerda hayotni saklab qolişda muhim rol öynaydi. Lekin tovuşdan tez uçadigan samolyotlarning içki yoniş dvigatellaridan çiqadigan yuqori harorat atmosferadagi kislorod b-n azotning reaksiyaga kirişişiga, azot monoksidining hosil bölişiga va u O. b-n reaksiyaga kirişib, «O. qalqoni»ga salbiy ta'-sir etişiga olib keladi. Sovitkiçlar, purkovçi gaz balonçalaridan çiqadigan xlorftometan ham xuddi şunday ta'sirga ega. «Ozon teşigi» iborasi şular tufayli kelib çiqqan.
Q.: Peroksidlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЗОН (юн. ozon — ҳид тарқатувчи), О3 — кислороднинг аллотропик шакли. О. молекуласида 3 та кислород атоми бор. О.ни илк бор 1785 й.да голландиялик физик Ван-Марум ҳаво орқали электр учқунлари ўтказилганда ўзига хос ҳид пайдо бўлиши ва оксид-ловчи хоссага эга бўлишлигини топган. О.нинг хоссалари кислородникидан кескин фарқ қилади. Кўк тусли ва одатдаги шароитда портловчи газ. Қай-наш т-раси — 111,8°, суюқланиш т-раси — 192,4°. Кучли оксидловчи ва бекарор модда. Калий йодиднинг нейтрал эритмасига О. таъсир этганида, калий йодид оксидланиб, йод ҳосил бўлади. Қора тусли қўрғошин сульфид О. таъсирида оксидланиб, оқ тусли қўрғошин сульфатига айланади. О. баъзи бир анор-ганик ва органик моддалар б-н бирик-канда, озонидлар (қ. Пероксидлар) вужудга келади. О. ҳосил қилиш учун махсус асбоб — озонатор ишлатилади. О. ҳавода жуда оз миқдорда (1 м3 да 1 м2) бўлади. Ер юзасидан узоклашган сайин О. миқдори ортиб боради ва 20—25 км баландликда максимумга етади. Оксидловчи, дезинфекцияловчи ва бактери-яларни ўлдирувчи хоссаларга эга бўлганлиги учун ичимлик сувини то-залашда, озиқ-овқат саноатида, оксидловчи сифатида ёғ ва қоғозни оқартиришда ҳам ишлатилади. О.нинг ҳаводаги концентрацияси 5—10% дан ош-маслиги керак, чунки О. ис гази СО га нисбатан ҳам захарлидир.
Мезосфера ва стратосферадаги атомар кислород (О) молекула ҳолдаги кислород (О2) б-н тўқнашиб, О, ҳосил қилади: О+О2=О3, молекулалар тўлқин уз. 200—300 нм бўлган фотонларни ютади. Бу жуда муҳим. Агар стратосфе-рада О. қатлами бўлмаса, юқори энергияга эга бўлган қисқа тўлқинли фо-тонлар Ер сатҳига етиб қолар, ундаги ўсимлик ва ҳайвонлар бундай юқори энергияли нурга бардош беролмаган бўлар эди. «О. қалқони» Ерда ҳаётни саклаб қолишда муҳим роль ўйнайди. Лекин товушдан тез учадиган самолётларнинг ички ёниш двигателларидан чиқадиган юқори ҳарорат атмосферадаги кислород б-н азотнинг реакцияга киришишига, азот моноксидининг ҳосил бўлишига ва у О. б-н реакцияга киришиб, «О. қалқони»га салбий таъ-сир этишига олиб келади. Совиткичлар, пурковчи газ балончаларидан чиқадиган хлорфтометан ҳам худди шундай таъсирга эга. «Озон тешиги» ибораси шулар туфайли келиб чиққан.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.