Ozon

Ozon (yunonça «ozo» — hid taratyapman) — kislorodning allotropik şakli, ya'ni uç atomli O3 molekulalaridan tuzilgan oddiy modda. Odatdagi şaroitda öziga xos ötkir hidli, oç havorang gaz. U kuçli oksidlovçi, beqaror va katta konsentratsiyada zaharli. Atmosferaning yuqori qatlamlaridagi ozon Yer yuzasini Quyoşning qattiq ultrabinafşa nurlaridan himoya qiladi.1

ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, ozonni ilk bor 1785-yilda gollandiyalik fizik Martin van Marum payqagan: havo orqali elektr uçqunlari ötkazilganda u öziga xos hid va oksidlaş xususiyatiga ega bölib qolgan. Rusça Vikipediya qayd etişiça, van Marum buni yangi modda deb tuşunmagan va alohida «elektr materiyasi» hosil böladi deb hisoblagan. «Ozon» nomini 1840-yilda nemis kimyogari Kristian Fridrix Şönbeyn taklif qilgan; köp manbalar kaşfiyotni aynan unga, 1839-yilga nisbat beradi. Şönbeyn ozonning kaliy yodiddan yodni siqib çiqarişini ham körsatgan.

Ozon molekulasida uçta kislorod atomi burçak hosil qilib joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning molekulyar massasi 48, gaz holidagi ziçligi havodan taxminan 1,6 marta katta. Ozon minus 111,8 °C da qaynaydi va toq binafşa rangli suyuqlikka aylanadi, minus 192,7 °C atrofida qotadi. Suvda kisloroddan ança yaxşi eriydi. Hidi hatto 1:100 000 nisbatda suyultirilganda ham sezilaveradi.

Ozon beqaror: havoda öz-özidan bir neça önlab daqiqada odatdagi ikki atomli kislorodga aylanadi, harorat oşgani sari bu jarayon tezlaşadi. Kuçli oksidlovçi sifatida u köp moddalarga ta'sir qiladi. ÖzME'ga köra, kaliy yodidning neytral eritmasi ozon ta'sirida oksidlanib, yod ajratadi — bu reaksiya ozonni aniqlaşda qöllanadi. Qora qörğoşin sulfid esa oq qörğoşin sulfatga aylanadi. Ozon ba'zi organik va anorganik moddalar bilan birikib, ozonidlar hosil qiladi. Uni oliş uçun maxsus qurilma — ozonator işlatiladi.

ÖzME'ga köra, Yer yuzasidan yuqorilagan sari havodagi ozon miqdori ortib boradi va 20–25 km balandlikda eng yuqori qiymatga yetadi. Stratosferada atomar kislorod molekulyar kislorod bilan töqnaşib ozon hosil qiladi, ozon esa tölqin uzunligi 200–300 nanometr bölgan nurlarni yutadi. Ana şu «ozon qalqoni» bölmaganida, yuqori energiyali qisqa tölqinli nurlar Yer sathiga yetib kelib, ösimlik va hayvonlarga qattiq zarar yetkazgan bölardi.

ÖzME ozon qatlamini yemiruvçi omillar sifatida tovuşdan tez uçadigan samolyot dvigatellarida hosil böladigan azot oksidlarini hamda sovitkiç va aerozol ballonlardan çiqadigan xlorli-ftorli uglerodlarni (freonlarni) körsatadi. Bu moddalar tufayli ozon qatlami yupqalaşgan hududlar «ozon teşigi» deb atala boşlagan. Ozon qatlamini yemiruvçi moddalarni bosqiçma-bosqiç taqiqlaş uçun 1987-yilda Monreal protokoli qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, ozon kuçli oksidlovçi, dezinfeksiyalovçi va bakteriyalarni öldiruvçi xossalarga ega bölgani uçun içimlik suvini tozalaşda, oziq-ovqat sanoatida, yoğ va qoğozni oqartirişda işlatiladi. Biroq ozon zaharli: uning havodagi miqdori qat'iy çeklanadi, çunki u nafas yöllarini qitiqlaydi va ta'sirlantiradi. Rusça Vikipediya ham yuqori konsentratsiyadagi ozon zaharli ekanini ta'kidlaydi. Yer yuzasiga yaqin havoda ozon avtomobil va sanoat çiqindilari Quyoş nuri ta'sirida reaksiyaga kirişganda ham hosil bölib, fotokimyoviy tutun tarkibiga kiradi.