Paleozoy eratemasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
Paleozoy eratemasi (ERASI), paleozoy (paleo... va yun. zoe—hayot) — Yer geologik tarixining 3-erasi (q. Geoxronologiya). Radiologik tekşirişlarga köra, P.e. 560—570 mln. yil avval boşlanib, 310—320 mln. yil davom etgan. 1837 y. ingliz geologi A. Sejvik ajratgan. Hozir P.e. kembriy, ordovik, silur, devon, toşkömir va perm davrlariga bölingan.
Yuqori tokembriy davridan bir oz oldin kuçli burmalaniş natijasida platforma (Şarqiy Yevropa, Sibir, Xitoy-Koreya, Jan. Xitoy, Şim. Amerika, Braziliya, Afrika, Hindiston platformalari) va geosinklinallar şakllangan. Vaqtvaqti b-n platformalarni suv bosib, sayoz dengizlar paydo bölgan. Dengiz ostida unça kalin bölmagan turli tarkibli çökindilar töplangan. Platformalarning çekkalari tomon çökindilarning qalinligi ortib borgan. Geosinklinallar platformalarga nisbatan serharakat bölgan. Ularda köp miqdorda vulkan va kremniyli jinslar töplangan. P.e.da kaledon va gersin burmalanişi bölib ötgan. Şu davrda toğlar paydo bölib, köpgina qizğiş molasslar hosil bölgan. Gersin burmalanişi natijasida Markaziy Yevropa, Ural, Appalaçi va b. toğ sistemalari qad. kötargan. Buyuk Gondvana qurukligi Jan. yarim şar platformalarini egallagan. Şim. yarim şarda P.e.ning 2yarmida Sibir platformasi va unga yondoş toğ tizmalarini öz içiga olgan ulkan Angarida bölgan.
P.e. boşlanişida ilgari yaşamagan qattiq skeletli hayvonlar (xiolitlar, xiolitelmintlar, gastropodalar, braxiopodalar va arxeotsiatlar) paydo bölgan. Quyi paleozoyda trilobitlar kembriy va ordovik davri dengiz hayvonlarining köpçiligini taşkil qilgan. Ular P.e. oxirida qirilib ketgan. Bu davrda yelkaoyoklilar (braxiopodalar)ning turlari köpaygan. Ordovik davriga kelib mşankalar hamda stromato-poroidalar paydo bölgan. Umurtqasiz hayvonlardan graptolitlar va boşoyoqlilar köp yaşagan. Devon davrida goniatitlar keng tarqalgan. Yuqori P.e.da bir hujayrali hayvonlardan foraminiferalar köpaygan. P.e.da umurtqalilardan baliklar yaşagan; kembriy va ordovik davrida oddiy va jağsiz baliklar kup bölgan. Silur, ayniqsa, devon davrida ikki yoklama nafas oluvçi va çötkaqanotlilar juda rivoj topgan. Çötkaqanotlilar suvda va quruqlikda yaşovçi (amfibiya)lar vujudga kelgan (ular devon davri oxirlarida quruqlikka çiqqan). Karbon, ayniqsa, perm davrida ötxör va yirtqiç sudralib yuruvçilar yaşagan.
P.e.da ösimliklar tez rivojlangan. Kembriy va ordovikda ösimliklar, asosan, suvötlardan iborat bölgan. Silur jinslarida spora qoldiklari saqlangan. Quyi devon davri jinslarida past böyli ibtidoiy ösimliklar — psilofitlarning izlari uçraydi. Örta va yuqori devonda ösimliklarning turlari köpaygan, daraxtsimon plaunlar, sodda tuzilgan paporotniklar ösgan va dastlabki oçiq uruğlilar vujudga kelgan. Karbon davrida ösimliklar juda xam rivojlangan. Örmonlar örnida toşkömir qatlamlari hosil bölgan.
Yevrosiyoda P.e.ga mansub platforma va geosinklinal yotqiziqlari köp uçraydi. Şarqiy Yevropa va Sibir platformalari, asosan, P.e. çökindi jinslari kompleksidan iborat. Şarqiy Yevropa platformasining şim.-ğarbiy qismida kembriy davri dengiz gillari va qumtoşlari, ordovik va silur ohaktoşlari tarqalgan. Devon va karbon davrida dengizda hosil bölgan jinslar orasida ayniqsa ohaktoşlar juda köp. Bu jinslarda kumir, neft, boksit va ötga çidamli gil katlamlari bor. Sibir platformasi P. e. jinslari orasida kembriy davri dengiz çökindi jinslari — ohaktoş, dolomit, ayrim joylarda toştuz, gips va angidrit köp. Karbonatslanets va qum-toşli gil qatlamlaridan tarkib topgan silur va devon davri yotqiziqlari kam uçraydi. Karbon va perm davri jinslari kömirli qalin qatlamlardan iborat.
Özbekistonning deyarli hamma yerlarida P.e. jinslari uçraydi. Quyi kembriy jinslari 20—50 m qalinlikdagi vanadiyli, fosforitli, kremniyli va kömir-kremniyli slanetslardan tarkib topgan. Bu jinslar Piskom va Sandalaş toğlarida tarqalgan. Tomditov toğlarida quyi kembriy jinslari alevrolit, qumtoş, dolomit va ohaktoş qatlamlaridan iborat. Örta kembriy, ordovik va quyi silur davri ohaktoş, dolomit, terrigen-vulkan, argillit, alevrolit, slanets, qumtoş va ruda katlamlaridan tuzilgan. Yuqori silurquyi devon davri terrigenli ohaktoş va ohaktoşlardan, qizğiş vulkan jinslardan tarkib topgan. Örta devon va quyi trias davrida şağaltoş, qumtoş, alevrolit, argillit, oxaktoş, dolomit va vulkan jinslarining kalin katlamlari hosil bölgan.
P.e. jinslarida turli foydali kazilmalar topilgan. Ural, Qozoğiston, Oltoy, Ğarbiy Yevropa va Şim. Amerikadagi boy ruda konlari P.e. ning intruziv jinslari b-n boğliq.
P.e. çökindi jinslarida neft, toşkömir, yonuvçi slanets va misli qumtoş, şuningdek, fosforit, boksit, toştuz, kaliy tuzi töplangan.
Özbekiston P.e. yotqiziklarida mis, qörğoşin, qalay (Olmaliq), flyuorit (Novgarzon), volfram (Ingiçka), oltin, alunit va b. bor. P.e. toğ jinslarining kupi quriliş materiali sifatida işlatiladi.
Ad.: Straxov N. M., Osnovi istoriçeskoy geologii, ç. 1—2, M,—L., 1948; Ax-medjanov M.A. i dr., Geologiçeskoye stroyeniye i sostav paleozoyskogo fundamenta Uzbekistana, t. 1, T., 1967.
Q.: Geoxronologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЕОЗОЙ ЭРАТЕМАСИ (ЭРАСИ), палеозой (палео... ва юн. zoe—ҳаёт) — Ер геологик тарихининг 3-эраси (қ. Геохронология). Радиологик текширишларга кўра, П.э. 560—570 млн. йил аввал бошланиб, 310—320 млн. йил давом этган. 1837 й. инглиз геологи А. Сежвик ажратган. Ҳозир П.э. кембрий, ордовик, силур, девон, тошкўмир ва пермь даврларига бўлинган.
Юқори токембрий давридан бир оз олдин кучли бурмаланиш натижасида платформа (Шарқий Европа, Сибирь, Хитой-Корея, Жан. Хитой, Шим. Америка, Бразилия, Африка, Ҳиндистон платформалари) ва геосинклиналлар шаклланган. Вақтвақти б-н платформаларни сув босиб, саёз денгизлар пайдо бўлган. Денгиз остида унча калин бўлмаган турли таркибли чўкиндилар тўпланган. Платформаларнинг чеккалари томон чўкиндиларнинг қалинлиги ортиб борган. Геосинклиналлар платформаларга нисбатан серҳаракат бўлган. Уларда кўп миқдорда вулкан ва кремнийли жинслар тўпланган. П.э.да каледон ва герцин бурмаланиши бўлиб ўтган. Шу даврда тоғлар пайдо бўлиб, кўпгина қизғиш моласслар ҳосил бўлган. Герцин бурмаланиши натижасида Марказий Европа, Урал, Аппалачи ва б. тоғ системалари қад. кўтарган. Буюк Гондвана қуруклиги Жан. ярим шар платформаларини эгаллаган. Шим. ярим шарда П.э.нинг 2ярмида Сибирь платформаси ва унга ёндош тоғ тизмаларини ўз ичига олган улкан Ангарида бўлган.
П.э. бошланишида илгари яшамаган қаттиқ скелетли ҳайвонлар (хиолитлар, хиолительминтлар, гастроподалар, брахиоподалар ва археоциатлар) пайдо бўлган. Қуйи палеозойда трилобитлар кембрий ва ордовик даври денгиз ҳайвонларининг кўпчилигини ташкил қилган. Улар П.э. охирида қирилиб кетган. Бу даврда елкаоёклилар (брахиоподалар)нинг турлари кўпайган. Ордовик даврига келиб мшанкалар ҳамда стромато-пороидалар пайдо бўлган. Умуртқасиз ҳайвонлардан граптолитлар ва бошоёқлилар кўп яшаган. Девон даврида гониатитлар кенг тарқалган. Юқори П.э.да бир ҳужайрали ҳайвонлардан фораминифералар кўпайган. П.э.да умуртқалилардан баликлар яшаган; кембрий ва ордовик даврида оддий ва жағсиз баликлар куп бўлган. Силур, айниқса, девон даврида икки ёклама нафас олувчи ва чўткақанотлилар жуда ривож топган. Чўткақанотлилар сувда ва қуруқликда яшовчи (амфибия)лар вужудга келган (улар девон даври охирларида қуруқликка чиққан). Карбон, айниқса, пермь даврида ўтхўр ва йиртқич судралиб юрувчилар яшаган.
П.э.да ўсимликлар тез ривожланган. Кембрий ва ордовикда ўсимликлар, асосан, сувўтлардан иборат бўлган. Силур жинсларида спора қолдиклари сақланган. Қуйи девон даври жинсларида паст бўйли ибтидоий ўсимликлар — псилофитларнинг излари учрайди. Ўрта ва юқори девонда ўсимликларнинг турлари кўпайган, дарахтсимон плаунлар, содда тузилган папоротниклар ўсган ва дастлабки очиқ уруғлилар вужудга келган. Карбон даврида ўсимликлар жуда хам ривожланган. Ўрмонлар ўрнида тошкўмир қатламлари ҳосил бўлган.
Евросиёда П.э.га мансуб платформа ва геосинклиналь ётқизиқлари кўп учрайди. Шарқий Европа ва Сибирь платформалари, асосан, П.э. чўкинди жинслари комплексидан иборат. Шарқий Европа платформасининг шим.-ғарбий қисмида кембрий даври денгиз гиллари ва қумтошлари, ордовик ва силур оҳактошлари тарқалган. Девон ва карбон даврида денгизда ҳосил бўлган жинслар орасида айниқса оҳактошлар жуда кўп. Бу жинсларда кумир, нефть, боксит ва ўтга чидамли гил катламлари бор. Сибирь платформаси П. э. жинслари орасида кембрий даври денгиз чўкинди жинслари — оҳактош, доломит, айрим жойларда тоштуз, гипс ва ангидрит кўп. Карбонатсланец ва қум-тошли гил қатламларидан таркиб топган силур ва девон даври ётқизиқлари кам учрайди. Карбон ва пермь даври жинслари кўмирли қалин қатламлардан иборат.
Ўзбекистоннинг деярли ҳамма ерларида П.э. жинслари учрайди. Қуйи кембрий жинслари 20—50 м қалинликдаги ванадийли, фосфоритли, кремнийли ва кўмир-кремнийли сланецлардан таркиб топган. Бу жинслар Писком ва Сандалаш тоғларида тарқалган. Томдитов тоғларида қуйи кембрий жинслари алевролит, қумтош, доломит ва оҳактош қатламларидан иборат. Ўрта кембрий, ордовик ва қуйи силур даври оҳактош, доломит, терриген-вулкан, аргиллит, алевролит, сланец, қумтош ва руда катламларидан тузилган. Юқори силурқуйи девон даври терригенли оҳактош ва оҳактошлардан, қизғиш вулкан жинслардан таркиб топган. Ўрта девон ва қуйи триас даврида шағалтош, қумтош, алевролит, аргиллит, охактош, доломит ва вулкан жинсларининг калин катламлари ҳосил бўлган.
П.э. жинсларида турли фойдали казилмалар топилган. Урал, Қозоғистон, Олтой, Ғарбий Европа ва Шим. Америкадаги бой руда конлари П.э. нинг интрузив жинслари б-н боғлиқ.
П.э. чўкинди жинсларида нефть, тошкўмир, ёнувчи сланец ва мисли қумтош, шунингдек, фосфорит, боксит, тоштуз, калий тузи тўпланган.
Ўзбекистон П.э. ётқизикларида мис, қўрғошин, қалай (Олмалиқ), флюорит (Новгарзон), вольфрам (Ингичка), олтин, алунит ва б. бор. П.э. тоғ жинсларининг купи қурилиш материали сифатида ишлатилади.
Ад.: Страхов Н. М., Основы исторической геологии, ч. 1—2, М,—Л., 1948; Ах-меджанов М.А. и др., Геологическое строение и состав палеозойского фундамента Узбекистана, т. 1, Т., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.