Parfiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com

Parfiya PARFIYA, Parfiya podşoligi — mil. av. taxm. 250 y.da Kaspiy dengi-zining jan. va jan.-şarqiy tomonida vujudga kelgan kad. davlat. Mil. av. 1-a. örtalarida Mesopotamiyadan Hindistongaça bölgan hududni öziga böysun-dirgan. P. mil. 3-a.ning 20-y. larigaça mavjud bölgan. Mil. av. taxm. 250 y. saklarning köçmançi parnlar (daxlar) qabilasi Arşak (arşakiylar sulolasi asosçisi) boşçiligida Salavkiylar davlatidan ajrab çiqqan Parfiyo-na yoki P. satrapiyasiga bostirib kirganlar va P.ni, söngra qöşni Girkaniya viloyatini işğol etganlar. Salavk II öz hokimiyatini qayta tiklaş maqsadida olib borgan bir neça muvaffaqiyatsiz urinişlar (mil. av. 230— 227)dan söng P. da arşakiylar hukmronligini tan olişga majbur bölgan. 209 y. P.ni salavkiylar podşohi An-tiox III bosib olgan. Biroq Salavkiylar davlatining zaiflaşganidan foy-dalanib P. tezda öz mustaqilligini tiklagan. Parnlar mahalliy parfyanlar (parfiyaliklar) b-n aralaşib ularning madaniyati, tili va mahalliy diniy e'tiqodlarini qabul qilişgan. Mil. av. taxm. 170—138/137 y.larda P. podşohi Mitridat I salavkiylarning şarqiy satrapiyalari va Yunon-Baqtriya podşoligining bir qismini (mil. av. taxm. 136 y,) bosib olgan. Mil. av. 1-a. boşida P.ning qudrati yanada ortib, Rim imperiyasining xavfli raqibiga aylangan. Mil. av. 53 y. P. Rim b-n töqnaşib, Karri jangitsa. Krase qömondonligi ostidagi Rim qöşi-nini butkul tormor etgan. Mil. av. 40-y.da P. Kiçik Osiyoning deyarli butun hududini, Suriya va Falastinni zabt etgan. Bu Rimning Şarkdagi hukmronligiga taxdid solmoqda edi. Mil. av. 39— 37 y.larda rimliklar bu viloyatlar us-tidan öz hukmronliklarini tiklaşgan. Tez orada P. içki nizolar va köçmançi alanlarning hujumlari natijasida ta-nazzulga uçray boşlagan. Bundan foy-dalangan rimliklar P.ning ğarbiy viloyatlarini qattiq talon-toroj qilgan. Parfiyaliklar vaqtvaqti b-n rimliklar ustidan ğalaba qozonib turgan bölsalarda, davlatni siyosiy tuşkunlikdan qutqarib qololmaganlar. Marğiyona, Sa-kaston, Girkaniya, Elimaida, Fors, Xa-rakena, Xatra ş. amalda mustakil edilar. Taşki va içki nizolar mamlakatni holdan toydirgan. 224 y. vassal Fors (Persida) viloyati hokimi Ardaşir (q. Ardaşir I) hal qiluvçi jangda Arta-bon V ni Ormizdagon tekisligida mağ-lub etib P. davlatini tugatgan; P. asosçisi Ardaşir I bölgan. Sosoniylar davlatit qöşib yuborilgan.

Me'morlik, amaliy va bezak san'ati dastlab şarqiy ellin madaniyatining şoxobçalaridan biri sifatida rivojlangan. Keyinçalik P. tarkibiga kirgan mahalliy xalklarning badiiy an'analari b-n boyib taraqqiy etgan. P.ning şarqiy qismida asosi kvadrat şaklidagi ibodatxonalar (Niso, mil. av. 2- va mil. 1-a.lar), ayvonli saroylar (Köhi Xöja, Eron, 1-a.) qurilgan, binolar ğarbdan keltirilgan marmar haykallar va mahalliy ustalar yasalgan terrakota haykallar b-n bezatilgan. Kryalarda işlangan relyeflarda ayonlarning podşoga ta'zimi, qurbonlik marosimlari va b. aks ettirilgan. Nisodan topilgan kumuş, fil suyagi, sopol buyum, idiş, turli bezaklardagi tasvirlarning syujeti yunon afsonalari asosida, lekin kişilarning qiyofalari mahalliy xalklarni eslatadi.

P.ning garbiy qismida ibodatxonalarning turli-tuman tiplari mavjud bölib, yunon-rim me'morligining kuçli ta'siri közga taşlanadi, şu b-n bir qatorda ayvonli binolar qurilgan. Devoriy rasmlar, xudo va podşolarning haykallari bino bezagining bir qismiga aylantirilgan. Suyakdan işlangan ayol haykalçalari saqlangan.

Ad.: Bokşanin A. G., Parfiya i Rim (ç. 1-2), M., 1960-66; Koşelenko G.A., Kultura Parfii, M., 1966.

Q.: Ardaşir I

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАРФИЯ, Парфия подшолиги — мил. ав. тахм. 250 й.да Каспий денги-зининг жан. ва жан.-шарқий томонида вужудга келган кад. давлат. Мил. ав. 1-а. ўрталарида Месопотамиядан Ҳиндистонгача бўлган ҳудудни ўзига бўйсун-дирган. П. мил. 3-а.нинг 20-й. ларигача мавжуд бўлган. Мил. ав. тахм. 250 й. сакларнинг кўчманчи парнлар (дахлар) қабиласи Аршак (аршакийлар сулоласи асосчиси) бошчилигида Салавкийлар давлатидан ажраб чиққан Парфиё-на ёки П. сатрапиясига бостириб кирганлар ва П.ни, сўнгра қўшни Гиркания вилоятини ишғол этганлар. Салавк II ўз ҳокимиятини қайта тиклаш мақсадида олиб борган бир неча муваффақиятсиз уринишлар (мил. ав. 230— 227)дан сўнг П. да аршакийлар ҳукмронлигини тан олишга мажбур бўлган. 209 й. П.ни салавкийлар подшоҳи Ан-тиох III босиб олган. Бироқ Салавкийлар давлатининг заифлашганидан фой-даланиб П. тезда ўз мустақиллигини тиклаган. Парнлар маҳаллий парфянлар (парфияликлар) б-н аралашиб уларнинг маданияти, тили ва маҳаллий диний эътиқодларини қабул қилишган. Мил. ав. тахм. 170—138/137 й.ларда П. подшоҳи Митридат I салавкийларнинг шарқий сатрапиялари ва Юнон-Бақтрия подшолигининг бир қисмини (мил. ав. тахм. 136 й,) босиб олган. Мил. ав. 1-а. бошида П.нинг қудрати янада ортиб, Рим империясининг хавфли рақибига айланган. Мил. ав. 53 й. П. Рим б-н тўқнашиб, Карри жангица. Красе қўмондонлиги остидаги Рим қўши-нини буткул тормор этган. Мил. ав. 40-й.да П. Кичик Осиёнинг деярли бутун ҳудудини, Сурия ва Фаластинни забт этган. Бу Римнинг Шаркдаги ҳукмронлигига тахдид солмоқда эди. Мил. ав. 39— 37 й.ларда римликлар бу вилоятлар ус-тидан ўз ҳукмронликларини тиклашган. Тез орада П. ички низолар ва кўчманчи аланларнинг ҳужумлари натижасида та-наззулга учрай бошлаган. Бундан фой-даланган римликлар П.нинг ғарбий вилоятларини қаттиқ талон-торож қилган. Парфияликлар вақтвақти б-н римликлар устидан ғалаба қозониб турган бўлсаларда, давлатни сиёсий тушкунликдан қутқариб қололмаганлар. Марғиёна, Са-кастон, Гиркания, Элимаида, Форс, Ха-ракена, Хатра ш. амалда мустакил эдилар. Ташки ва ички низолар мамлакатни ҳолдан тойдирган. 224 й. вассал Форс (Персида) вилояти ҳокими Ардашир (қ. Ардашир I) ҳал қилувчи жангда Арта-бон V ни Ормиздагон текислигида мағ-луб этиб П. давлатини тугатган; П. асосчиси Ардашир I бўлган. Сосонийлар давлатит қўшиб юборилган.

Меъморлик, амалий ва безак санъати дастлаб шарқий эллин маданиятининг шохобчаларидан бири сифатида ривожланган. Кейинчалик П. таркибига кирган маҳаллий халкларнинг бадиий анъаналари б-н бойиб тараққий этган. П.нинг шарқий қисмида асоси квадрат шаклидаги ибодатхоналар (Нисо, мил. ав. 2- ва мил. 1-а.лар), айвонли саройлар (Кўҳи Хўжа, Эрон, 1-а.) қурилган, бинолар ғарбдан келтирилган мармар ҳайкаллар ва маҳаллий усталар ясалган терракота ҳайкаллар б-н безатилган. Кряларда ишланган рельефларда аъёнларнинг подшога таъзими, қурбонлик маросимлари ва б. акс эттирилган. Нисодан топилган кумуш, фил суяги, сопол буюм, идиш, турли безаклардаги тасвирларнинг сюжети юнон афсоналари асосида, лекин кишиларнинг қиёфалари маҳаллий халкларни эслатади.

П.нинг гарбий қисмида ибодатхоналарнинг турли-туман типлари мавжуд бўлиб, юнон-рим меъморлигининг кучли таъсири кўзга ташланади, шу б-н бир қаторда айвонли бинолар қурилган. Деворий расмлар, худо ва подшоларнинг ҳайкаллари бино безагининг бир қисмига айлантирилган. Суякдан ишланган аёл ҳайкалчалари сақланган.

Ад.: Бокшанин А. Г., Парфия и Рим (ч. 1-2), М., 1960-66; Кошеленко Г.А., Культура Парфии, М., 1966.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.