Parij

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com

Parij — Fransiyaning poytaxti. Mamlakatning eng muhim iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Dunyodagi eng katta va gözal şaharlardan. Il-de-Frans tarixiy viloyatining boş şahri. Sena daryosi sohilida. Ikdimi yumşoq, mö'tadil, dengiz iqlimi. Yanv.ning örtaça t-rasi 3,4°, iyulniki 18,8°. Yillik yoğin 645 mm. Aholisi 2,1 mln. kişi (1999). Atrofidagi şaharlar b-n Katta P.ni taşkil etadi (aholisi 8,7 mln. kişi).

Mil. av. 1-a.da hoz. P. örnida gallar qabilasi bölgan pariziylarning Lyutetsiya qişloği bor edi; rimliklar davrida yirik savdo markazi, mil. 3—4- a.larda Pariziya deb atalgan (Parij nomi şundan olingan). 497 y.dan frank qirollari qarorgohi. Karolinglar davrida — faflik markazi. 885—886 y.larda P. normannlar qamaliga bardoş bergan. 987 y.dan P. fransuz qirolligi poy-taxti. 14—15-a.larda P. bir qança xalq harakatlari maydoniga aylangan. Yuz yillik uruş davrida (1337—1453) P. inglizlar tomonidan bosib olinib, 1436 y.gaça ular qölida bölgan. 16-a. dagi diniy uruşlarda P.ning siyosiy mavqei kuçaydi. 17-a.ning örtalarida, ayniqsa, 18-a.da P. Yevropaning mada-niy markaziga aylangan. Fransiya— Prussiya uruşi (1870—71) davrida P.ni nemis qöşinlari bosib oldi. 2-jahon uruşi davrida P. gitlerçilarga qarşilik körsatişning yirik markazlaridan biriga aylandi. Şahar 1944 y. 19—25 avg. da ulardan ozod qilindi.

P. mamlakatda işlab çiqariladigan sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi. Sanoatning yetakçi tarmoklari: maşinasozlik (xususan, avtomo-bilsozlik, elektrotexnika va elektropika) va metallsozlik. Samolyotsozlik, stanoksozlik, aniq mexanika va optika buyumlari i.ç., harbiy sanoat ham salmoqli örin egallagan. Kime sanoatida rezina, dori-darmon, fotomateriallar işlab çiqariladi. P.da tayerlangan galantereya va parfyumeriya hamda zargarlik buyumlari, tayyor kiy-imlar, safar anjomlari, turistlar uçun esdalik buyumlari dunyoga maşhur. Tikuvçilik, qoğoz, poligrafiya, mebel, oziq-ovqat, quriliş materiallari sanoati rivojlangan. Turistlar köp keladi.

P. — transport yöllarining yirik tuguni, dare porti. Şahardan I tomonga radial ketgan t.y.lar 2 qator xalqa yöl b-n birlaştirilgan. 3 ta yirik aeroport bor. P.da 1900 y.dan metropoliten işlamoqda.

Şahar radial-halqasimon qilib planlaştirilgan. Bir-biriga boğlanib ketgan, şaklan öziga xos ansambllar sistemasi şa-har qiyofasiga alo-hida husn bağişlaydi. Şaharning qad. markazi Site o. bölgan. Bu yerda gotika uslubida qurilgan Bibi Maryam ibodatxonasi (Notr-Dam, 1163—1257), Sent-Şapel butxonasi (1243—48) kabi yodgorliklar saqlangan. 16—17-a.larda P. salo-batli poytaxt qiyofasiga kirgan. Köçalar, maydonlar plan asosida qurilgan. Luvr (1546—19-a. örtalari), Lyuksemburg saroyi (1615—21), Sorbonna un-ti va uningçerkovi (1629—53), Nogironlar uyi (1671—76), Nogironlar sobori (1680—1706), Vogezlar maydoni (1606— 12), Val-degras monasti-ri(1645—71) bunyod etilgan. 18-a. va 19-a. boşlarida P. markazida ulkan may-don barpo etildi. U Luvr maydonini, Karusel (1806) maydonidagi arkni yangi Rivoli köçasi, Tyuilri boği, Yelisey maydoni, de Goll maydonidagi Zafar darvozasi (1806—37) b-n birlaştiradi. Şu r-nning ğarbida turar joy kvartallari joylaşgan. U Bulon örmoniga borib taqaladi. Daryoning çap sohilida Panteon (1758— 90), Burbonlar saroyi (18—19-a.lar), Grand-Opera teatri binosi (1860—75), Eyfel minorasi (1889) qad kötargan. 20-a.da P.da zamonaviy me'morlik uslubida Mars maydoni (1908—28), Şayo saroyi (1936), 60-y.larda va 70-y.larning boşlarida YUNESKO binosi va b. yangi majmualar bunyod etildi. Sena daryosiga 60 dan ziyod köprik qurilgan.

P.da mamlakatning yetakçi ilmiy tadqiqot in-tlari va oliy öquv yurtlari joylaşgan. Parij (Sorbonna) un-ti (13-a.), Fransiya kolleji, konservatoriya, konçilik, san'at maktablari, q.x. in-ti, Fransiya in-ti (tarkibida 5 akademiya mavjud), muzeylar (Luvr muzeyi va b.), 60 dan ziyod teatr (jumladan, «Grand-Opera», «Komedi Fransez»), konsert zallari, yirik ku-tubxonalar, kosmosni tadqiq qiliş markazi, telemarkaz va b. bor. Şaharda sanoat va savdo birlaşmalari, yirik mahalliy va xorijiy banklar, davlat ma'muriy-boşqaruv idoralari, siyo-siy partiyalarning rahbarlik organlari va h.k. joylaşgan. Har yili P.da savdo yarmarkalari ötkaziladi. P.da 1900 va 1924 y.larda 2- va 8-olimpiada öyinlari bölib ötgan. Şahar atro-fida örmonlar saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАРИЖ — Франциянинг пойтахти. Мамлакатнинг энг муҳим иқтисодий, сиёсий ва маданий маркази. Дунёдаги энг катта ва гўзал шаҳарлардан. Иль-де-Франс тарихий вилоятининг бош шаҳри. Сена дарёси соҳилида. Икдими юмшоқ, мўътадил, денгиз иқлими. Янв.нинг ўртача т-раси 3,4°, июлники 18,8°. Йиллик ёғин 645 мм. Аҳолиси 2,1 млн. киши (1999). Атрофидаги шаҳарлар б-н Катта П.ни ташкил этади (аҳолиси 8,7 млн. киши).

Мил. ав. 1-а.да ҳоз. П. ўрнида галлар қабиласи бўлган паризийларнинг Лютеция қишлоғи бор эди; римликлар даврида йирик савдо маркази, мил. 3—4- а.ларда Паризия деб аталган (Париж номи шундан олинган). 497 й.дан франк қироллари қароргоҳи. Каролинглар даврида — фафлик маркази. 885—886 й.ларда П. норманнлар қамалига бардош берган. 987 й.дан П. француз қироллиги пой-тахти. 14—15-а.ларда П. бир қанча халқ ҳаракатлари майдонига айланган. Юз йиллик уруш даврида (1337—1453) П. инглизлар томонидан босиб олиниб, 1436 й.гача улар қўлида бўлган. 16-а. даги диний урушларда П.нинг сиёсий мавқеи кучайди. 17-а.нинг ўрталарида, айниқса, 18-а.да П. Европанинг мада-ний марказига айланган. Франция— Пруссия уруши (1870—71) даврида П.ни немис қўшинлари босиб олди. 2-жаҳон уруши даврида П. гитлерчиларга қаршилик кўрсатишнинг йирик марказларидан бирига айланди. Шаҳар 1944 й. 19—25 авг. да улардан озод қилинди.

П. мамлакатда ишлаб чиқариладиган саноат маҳсулотининг 1/4 қисмини беради. Саноатнинг етакчи тармоклари: машинасозлик (хусусан, автомо-билсозлик, электротехника ва электропика) ва металлсозлик. Самолётсозлик, станоксозлик, аниқ механика ва оптика буюмлари и.ч., ҳарбий саноат ҳам салмоқли ўрин эгаллаган. Киме саноатида резина, дори-дармон, фотоматериаллар ишлаб чиқарилади. П.да тайерланган галантерея ва парфюмерия ҳамда заргарлик буюмлари, тайёр кий-имлар, сафар анжомлари, туристлар учун эсдалик буюмлари дунёга машҳур. Тикувчилик, қоғоз, полиграфия, мебель, озиқ-овқат, қурилиш материаллари саноати ривожланган. Туристлар кўп келади.

П. — транспорт йўлларининг йирик тугуни, даре порти. Шаҳардан И томонга радиал кетган т.й.лар 2 қатор халқа йўл б-н бирлаштирилган. 3 та йирик аэропорт бор. П.да 1900 й.дан метрополитен ишламоқда.

Шаҳар радиал-ҳалқасимон қилиб планлаштирилган. Бир-бирига боғланиб кетган, шаклан ўзига хос ансамбллар системаси ша-ҳар қиёфасига ало-ҳида ҳусн бағишлайди. Шаҳарнинг қад. маркази Сите о. бўлган. Бу ерда готика услубида қурилган Биби Марям ибодатхонаси (Нотр-Дам, 1163—1257), Сент-Шапель бутхонаси (1243—48) каби ёдгорликлар сақланган. 16—17-а.ларда П. сало-батли пойтахт қиёфасига кирган. Кўчалар, майдонлар план асосида қурилган. Лувр (1546—19-а. ўрталари), Люксембург саройи (1615—21), Сорбонна ун-ти ва унингчеркови (1629—53), Ногиронлар уйи (1671—76), Ногиронлар собори (1680—1706), Вогезлар майдони (1606— 12), Валь-деграс монасти-ри(1645—71) бунёд этилган. 18-а. ва 19-а. бошларида П. марказида улкан май-дон барпо этилди. У Лувр майдонини, Карусель (1806) майдонидаги аркни янги Риволи кўчаси, Тюильри боғи, Елисей майдони, де Голль майдонидаги Зафар дарвозаси (1806—37) б-н бирлаштиради. Шу р-ннинг ғарбида турар жой кварталлари жойлашган. У Булонь ўрмонига бориб тақалади. Дарёнинг чап соҳилида Пантеон (1758— 90), Бурбонлар саройи (18—19-а.лар), Гранд-Опера театри биноси (1860—75), Эйфель минораси (1889) қад кўтарган. 20-а.да П.да замонавий меъморлик услубида Марс майдони (1908—28), Шайо саройи (1936), 60-й.ларда ва 70-й.ларнинг бошларида ЮНЕСКО биноси ва б. янги мажмуалар бунёд этилди. Сена дарёсига 60 дан зиёд кўприк қурилган.

П.да мамлакатнинг етакчи илмий тадқиқот ин-тлари ва олий ўқув юртлари жойлашган. Париж (Сорбонна) ун-ти (13-а.), Франция коллежи, консерватория, кончилик, санъат мактаблари, қ.х. ин-ти, Франция ин-ти (таркибида 5 академия мавжуд), музейлар (Лувр музейи ва б.), 60 дан зиёд театр (жумладан, «Гранд-Опера», «Комеди Франсез»), концерт заллари, йирик ку-тубхоналар, космосни тадқиқ қилиш маркази, телемарказ ва б. бор. Шаҳарда саноат ва савдо бирлашмалари, йирик маҳаллий ва хорижий банклар, давлат маъмурий-бошқарув идоралари, сиё-сий партияларнинг раҳбарлик органлари ва ҳ.к. жойлашган. Ҳар йили П.да савдо ярмаркалари ўтказилади. П.да 1900 ва 1924 й.ларда 2- ва 8-олимпиада ўйинлари бўлиб ўтган. Шаҳар атро-фида ўрмонлар сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.