Parij

Parij (fransuzça: Paris) — Fransiyaning poytaxti va aholisi böyiça eng yirik şahri. U Sena daryosi böyida, Il-de-Frans mintaqasining markazida joylaşgan va 20 ta okrug (arrondissement)ga bölingan.

Miloddan avvalgi davrda hozirgi Parij örnida gallar qabilasi pariziylar yaşagan. Asosiy manbalarda aholi punktining paydo böliş vaqti turliça körsatilgan: özbekça manbada miloddan avvalgi 1-asrda Lutetsiya qişloği bölgani aytilsa, rus va ingliz manbalarida pariziylar bu hududda miloddan avvalgi 3-asr örtalaridan boşlab yaşagani yozilgan. Miloddan avvalgi 52-yilda Yuliy Sezar Parij havzasini Rim respublikasi uçun zabt etgan. Rimliklar davrida Lutetsiya yirik savdo markazi bölgan, 3–4-asrlarda esa Pariziya deb atalgan; „Parij“ nomi şundan olingan.

Frank qirollari şaharni qarorgohga aylantirgan: özbekça manbada 497-yildan, rus va ingliz manbalarida 508-yildan poytaxt bölgani yoziladi. 885—886-yillarda Parij normannlar qamaliga bardoş bergan. 987-yilda Gugo Kapet qirol etib saylanganidan söng şahar asta-sekin Fransiyaning eng yirik va boy şahriga aylangan. 1163-yilda Bibi Maryam ibodatxonasi (Notr-Dam) qurilişi boşlangan. Yuz yillik uruş davrida Parij inglizlar qölida bölib, 1436-yilgaça şunday qolgan. 17-asrdan buyon Parij moliya, diplomatiya, savdo va moda markazlaridan biri bölib kelmoqda. 1789-yilda Fransuz inqilobi paytida Parij voqealar markaziga aylangan, 14-iyulda Bastiliya egallangan. Ikkinçi jahon uruşida şahar nemis qöşinlari tomonidan bosib olingan va 1944-yil avgustda ozod qilingan.

Şahar Sena daryosi böyida, Parij havzasining markazida joylaşgan. Maydoni — taxminan 105 km². Rus manbasiga köra, uning uzunligi şarqdan ğarbga 18 km, şimoldan janubga 9,5 km, örtaça balandligi dengiz sathidan 30 m; şahar çegarasi asosan Periferik halqa yöli böylab ötadi, Vensen va Bulon örmonlari şahar tarkibiga kiradi. Parij iqlimi yumşoq, mötadil, dengiz iqlimi: yanvarning örtaça harorati 3,4 °C, iyulniki 18,8 °C, yillik yoğin 645 mm.

Özbekça manbaga köra, 2019-yilda şahar aholisi 2 165 423 kişi bölgan; rus manbasida 2023-yil uçun 2 103 778 kişi, ingliz manbasida esa 2026-yil yanvar holatiga taxminan 2,04 million kişi körsatilgan. Il-de-Frans mintaqasida 12 millionga yaqin kişi yaşaydi (Fransiya aholisining qariyb 19 foizi).

Parij Fransiya sanoat mahsulotining 1/4 qismini beradi. Yetakçi tarmoqlar: maşinasozlik (avtomobilsozlik, elektrotexnika), metallsozlik; samolyotsozlik, stanoksozlik, optika va harbiy sanoat ham rivojlangan. Kimyo sanoatida rezina, dori-darmon va fotomateriallar işlab çiqariladi. Parijda tayyorlangan parfyumeriya, zargarlik buyumlari va tayyor kiyimlar maşhur. Şaharda yirik banklar, savdo yarmarkalari ötkaziladi, turistlar köp keladi. Parij yirik transport tuguni: 1900-yildan metropoliten işlaydi, 3 ta yirik aeroport bor.

Parijda 60 dan ziyod teatr, muzeylar, konsert zallari va kutubxonalar bor. Luvr muzeyida Mona Liza portreti, Milos Venerasi haykali saqlanadi; 2021-yilda muzeyga 2,8 million kişi taşrif buyurgan. Yirik opera teatrlari — Opéra Garnier va Opéra Bastille. Şaharning qadimgi markazi — Sité oroli, bu yerda Bibi Maryam ibodatxonasi va Sent-Şapel butxonasi joylaşgan. Boşqa yodgorliklar: Lyuksemburg saroyi, Sorbonna, Nogironlar uyi, Panteon, Zafar darvozasi va 1889-yilda qurilgan Eyfel minorasi. Sena daryosiga 60 dan ziyod köprik qurilgan. Parij universiteti 13-asrda taşkil topgan. Parij 1900- va 1924-yillarda Yozgi olimpiada öyinlariga mezbonlik qilgan; ingliz manbasiga köra, 2024-yilda ham uçinçi marta mezbon bölgan.