Jan Pol Sartr

Jan Pol Sartr (fransuzça Jean-Paul Sartre; 1905–1980) — fransuz faylasufi, yozuvçi, dramaturg va publitsist, fransuz ekzistensializmining yirik vakili. Rusça Vikipediyaga köra, u ateistik ekzistensializm namoyandasi, sotsialistik qaraşlardagi jamoat arbobi bölgan; uning eng maşhur asarlari qatorida «Köngil aynişi» (1938) romani va «Ekzistensializm — bu gumanizm» (1946) ma'ruzasi turadi. 1964-yilda Sartrga Nobel adabiyot mukofoti berilgan, ammo u mukofotni qabul qilişdan boş tortgan.1

Sartr 1905-yil 21-iyunda Parijda tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi harbiy dengiz floti zobiti bölib, Jan Pol 15 oylik bölganda vafot etgan. Sartr Parijdagi litseylarda, söngra Oliy normal maktabda öqigan. 1939-yilda armiyaga çaqirilib, meteorolog bölib xizmat qilgan.

ÖzME'ga köra, 1941–1944-yillarda u Fransiyadagi Qarşilik harakatida qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1941-yilda Parijga qaytgaç, Simona de Bovuar, Moris Merlo-Ponti va boşqalar bilan birga «Sotsializm va erkinlik» nomli yaşirin guruhni tuzgan, Alber Kamyu asos solgan «Combat» gazetasida faol yozgan. 1945-yil oktabrda Bovuar va Merlo-Ponti bilan birgalikda «Les Temps modernes» («Yangi zamonlar») jurnalini taşkil etgan.

Uruşdan keyingi yillarda Sartr siyosiy hayotda faol qatnaşgan. ÖzME'ga köra, u tinçlik tarafdorlari harakatiga qöşilgan, mustamlakaçilik va irqçilikka qarşi çiqişlar qilgan, bir muddat sotsialistik mamlakatlarni qöllab-quvvatlagan, ammo Vengriya voqealaridan keyin Sovet davlatiga munosabati keskin özgargan. Uning qaraşlaridagi ziddiyat va burilişlar «Holatlar» nomli töqqiz kitobida aks etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Sartr va uning jurnali 1956-yildan Jazoir xalqining mustaqillik intilişini qöllagan, u qiynoqlarga qarşi çiqqan, Vyetnamdagi harbiy jinoyatlarni tekşirgan Rassell tribunalida qatnaşgan va 1968-yilgi Parij talabalar harakatining ramziga aylangan. U 1945-yilda Faxriy legion ordenidan ham voz keçgan.

ÖzME Sartr falsafasini inson mavjudligini tahlil qilişga qaratilgan ateistik ekzistensializmning bir körinişi sifatida tavsiflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, uning falsafasidagi markaziy tuşunça — erkinlik: Sartrning fikriça, inson «erkin böliş uçun mahkum etilgan», erkinlik insonning mohiyatidan oldin keladi. Odam özini doimo özi «loyihalaydi» va şu bois öz qilmişlari uçun töliq javobgar. Dunyo va narsalarga ma'noni aynan insonning faoliyati beradi. Rusça Vikipediyaga köra, uning asosiy falsafiy asari «Borliq va yöqliq» 1943-yilda çop etilgan; bu asarga Martin Xaydeggerning «Borliq va vaqt» kitobi katta ta'sir körsatgan.

Sartr falsafiy ğoyalarini badiiy asarlari orqali ham ifodalagan. ÖzME uning «Köngil aynişi» (1938), «Devor» (1939), «Ozodlik yöllari» (1945–1949), «Yopiq eşik ortida» (1945), «Iblis va Xudo» (1951), «Altona mahbuslari» (1960) asarlarini sanaydi; ularda muallif falsafiy fikrni hayotiy tajriba va realistik kuzatişlar bilan uyğunlaştirişga intilgan. Estetika va adabiyotga oid «Adabiyot nima?» (1947), «Bodler» (1947) va «Avliyo Jene, masxaraboz va jafokaş» (1952) asarlarida u yozuvçi öz zamonasida röy berayotgan voqealar uçun mas'uliyatli ekanini qat'iy ta'kidlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1943-yilda uning «Paşşalar» nomli faşizmga qarşi pyesasi sahnalaştirilgan.

Sartr 1980-yil 15-aprelda Parijda vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, uni söngi yölga ellik ming kişi kuzatgan. ÖzME'ga köra, Sartr ijodi Fransiya va boşqa mamlakatlarning ma'naviy hayotiga sezilarli ta'sir körsatgan.