Partenogenez
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96-b. — ziyouz.com
Partenogenez (yun. parthenos — bokiralik, qizlik va ...genez), bokira köpayiş — jinsiy köpayiş şakllaridan biri, tuxum xujayraning uruğlanmasdan rivojlanişi. P.ning ahamiyati har xil jinslarning özaro uçraşuvi qiyin bölgan şaroitda jinsiy köpayişni amalga oşirilişidan va kulay şaroitda tur nayeli individlari sonini tez orttirişdan iborat.
Bunday xrlat nayeli köplab qirilib ketadigan turlar uçun ayniqsa katta ahamiyatga ega. P. umurtqasiz hayvonlarning deyarli barça tiplarida va köpçilik umurtqalilarda (sut emizuvçilardan taşqari) uçraydi. Sut emizuvçilarning partenogenetik embrioni embriogenezning ilk davrlaridayoq halok böladi. Tuxum faqat P. orqali köpayganida obligat P., tuxum uruğlanib va uruğlanmasdan köpayiş xususiyatiga ega bölganida esa fakultativ P. deyiladi. Erkagi bölmaydigan turlarning faqat P. orqali köpayişi konsta'nt P. deb ataladi. Köpinça P. orqali köpayiş ikki jinsli köpa-yiş b-n almaşinib turganida siklik P. röy beradi. Partenogenetik nayelning genotipi, jinsi va gomozigotaligi P. köpayişning mitoz orqali ötişi yoki ötmasligi hamda diploidlikning qanday usulda tiklanişi b-n boğliq. Naslning jinsiga binoan, amfitopiya (uruğlanmagan tuxumdan urğoçi va erkak individlar rivojlanişi), arrenotokiya (tuxumdan faqat erkaklari rivojlanişi) yoki telitokiya (tuxumdan faqat urğoçilarning rivojlanişi) farq qilinadi. Pedogenez P. şakllaridan biri hisoblanadi. Köpayişning öziga xos şakllari hisoblangan ginoge-nez va androgenez ham P.ga misol böla oladi.
Sun'iy P.da, odatda, organizm rivojlanişning dastlabki davrlaridayoq halok böladi. Tut ipak qurtining uruğlanmagan tuxumlariga yuqori va past harorat ta'sir ettiriş orqali 90% tuxumlarning partenogenetik rivojlanişiga erişilgan (Astaurov, 1936). Ana şu omillarning kiçik mikdori tut ipak qurtida mitotik P.ni tezlaştirgan va faqat erkak gomozigot formalarning rivojlanişiga imkon bergan. Tut ipak qurtida P. orqali jinsni boşqariş katta amaliy axamiyatga ega.
Uruğli va sporali ösimliklarda konstant P. köproq uçraydi. Ikki uyli ösimliklarda P. köpinça erkak indi-vidlarning uçramasligi, bir uyli ösimliklarda esa çangçilik gullarning degeneratsiyasi, çanglarning xreil bölmasligi yoki abortivligi b-n boğliq. Ösimliklarda sun'iy P. har xil kimyoviy va fizik omillar ta'sir ettirib xreil qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАРТЕНОГЕНЕЗ (юн. parthenos — бокиралик, қизлик ва ...генез), бокира кўпайиш — жинсий кўпайиш шаклларидан бири, тухум хужайранинг уруғланмасдан ривожланиши. П.нинг аҳамияти ҳар хил жинсларнинг ўзаро учрашуви қийин бўлган шароитда жинсий кўпайишни амалга оширилишидан ва кулай шароитда тур наели индивидлари сонини тез орттиришдан иборат.
Бундай хрлат наели кўплаб қирилиб кетадиган турлар учун айниқса катта аҳамиятга эга. П. умуртқасиз ҳайвонларнинг деярли барча типларида ва кўпчилик умуртқалиларда (сут эмизувчилардан ташқари) учрайди. Сут эмизувчиларнинг партеногенетик эмбриони эмбриогенезнинг илк даврларидаёқ ҳалок бўлади. Тухум фақат П. орқали кўпайганида облигат П., тухум уруғланиб ва уруғланмасдан кўпайиш хусусиятига эга бўлганида эса факультатив П. дейилади. Эркаги бўлмайдиган турларнинг фақат П. орқали кўпайиши конста’нт П. деб аталади. Кўпинча П. орқали кўпайиш икки жинсли кўпа-йиш б-н алмашиниб турганида циклик П. рўй беради. Партеногенетик наелнинг генотипи, жинси ва гомозиготалиги П. кўпайишнинг митоз орқали ўтиши ёки ўтмаслиги ҳамда диплоидликнинг қандай усулда тикланиши б-н боғлиқ. Наслнинг жинсига биноан, амфитопия (уруғланмаган тухумдан урғочи ва эркак индивидлар ривожланиши), арренотокия (тухумдан фақат эркаклари ривожланиши) ёки телитокия (тухумдан фақат урғочиларнинг ривожланиши) фарқ қилинади. Педогенез П. шаклларидан бири ҳисобланади. Кўпайишнинг ўзига хос шакллари ҳисобланган гиноге-нез ва андрогенез ҳам П.га мисол бўла олади.
Сунъий П.да, одатда, организм ривожланишнинг дастлабки даврларидаёқ ҳалок бўлади. Тут ипак қуртининг уруғланмаган тухумларига юқори ва паст ҳарорат таъсир эттириш орқали 90% тухумларнинг партеногенетик ривожланишига эришилган (Астауров, 1936). Ана шу омилларнинг кичик микдори тут ипак қуртида митотик П.ни тезлаштирган ва фақат эркак гомозигот формаларнинг ривожланишига имкон берган. Тут ипак қуртида П. орқали жинсни бошқариш катта амалий ахамиятга эга.
Уруғли ва спорали ўсимликларда констант П. кўпроқ учрайди. Икки уйли ўсимликларда П. кўпинча эркак инди-видларнинг учрамаслиги, бир уйли ўсимликларда эса чангчилик гулларнинг дегенерацияси, чангларнинг хреил бўлмаслиги ёки абортивлиги б-н боғлиқ. Ўсимликларда сунъий П. ҳар хил кимёвий ва физик омиллар таъсир эттириб хреил қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.