Partenogenez

Partenogenez (yunonça «parthenos» — bokira, qiz va «genesis» — kelib çiqiş), bokira köpayiş — tuxum hujayraning uruğlanmasdan rivojlanib, yangi organizm hosil qilişi. ÖzME uni jinsiy köpayişning bir şakli sifatida körib çiqadi, çunki yangi organizm tuxum hujayradan rivojlanadi; inglizça Vikipediya esa uni embrion uruğlanişsiz paydo böladigan jinssiz köpayiş turi deb ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, partenogenez turli jinsdagi individlarning uçraşuvi qiyin bölgan şaroitda ham köpayiş imkonini beradi va qulay davrda avlod sonini tez oşirişga xizmat qiladi. Bu, ayniqsa, köplab nobud böladigan, populyatsiyasini tez tiklaşi kerak bölgan turlar uçun muhim.

Partenogenez umurtqasiz hayvonlarning deyarli barça tiplarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bdelloid kolovratkalar faqat şu yöl bilan köpayadi; şira (ösimlik bitlari), qisqiçbaqasimonlar, örgimçaklar, şilliqqurtlar va yassi çuvalçanlarda ham kuzatiladi, asal arisining erkaklari esa uruğlanmagan tuxumdan rivojlanadi. Umurtqalilardan ayrim akulalar va skatlar, suyakli baliqlar, sudralib yuruvçilar (jumladan, poliploid kaltakesaklar va komodo varani) hamda quşlarda qayd etilgan. Ba'zi turlar, masalan, Kaliforniya kondori, erkak individlar bölganda ham partenogenez yöli bilan nasl qoldira oladi.

Sut emizuvçilarda tabiiy partenogenez uçramaydi. ÖzME'ga köra, ularning partenogenetik embrionlari rivojlanişning ilk bosqiçlaridayoq halok böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, buning sababi genomik imprinting hodisasi bilan boğliq; 2022-yilda olimlar DNK metillanişini sun'iy özgartirib, uruğlanmagan siçqon tuxumlaridan hayotçan nasl olişga erişgan.

ÖzME bir neça tasnifni keltiradi. Tur faqat partenogenez orqali köpaysa — obligat, uruğlanib ham, uruğlanmasdan ham köpaya olsa — fakultativ partenogenez deyiladi. Erkagi umuman bölmaydigan turlarning doimiy bokira köpayişi konstant, partenogenetik va ikki jinsli avlodlar navbatlaşib kelişi esa siklik partenogenez deb ataladi.

Nasl jinsiga köra uç xil holat farqlanadi: telitokiya — uruğlanmagan tuxumlardan faqat urğoçilar (masalan, şiralarda), arrenotokiya — faqat erkaklar (masalan, asalarilarda), deuterotokiya yoki amfitokiya — ham erkak, ham urğoçi individlar rivojlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, reduksion bölinişsiz keçadigan apomiksisda avlod onaning aynan nusxasi böladi, meyoz saqlanib qoladigan avtomiksisda esa undan farq qiladi. ÖzME pedogenez, ginogenez va androgenezni ham partenogenezning öziga xos körinişlari qatoriga kiritadi.

Tuxum hujayra rivojlanişini turli fizik va kimyoviy omillar bilan sun'iy qözğatiş mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, Jak Lyob dengiz kirpisi tuxumlari uruğlanmasdan rivojlana boşlaşini körsatgan. ÖzME'ga köra, Boris Astaurov 1936-yilda tut ipak qurtining uruğlanmagan tuxumlariga yuqori va past harorat bilan ta'sir qilib, ularning 90 foizini partenogenetik rivojlantirişga erişgan. Ipak qurtida bu usul orqali naslning jinsini boşqariş katta amaliy ahamiyatga ega.

ÖzME'ga köra, uruğli va sporali ösimliklarda konstant partenogenez köproq uçraydi; u ikki uyli ösimliklarda köpinça erkak individlar yöqligi, bir uyli ösimliklarda esa çangçi gullar yoki çangning nuqsonli bölişi bilan boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, uruğlanişsiz uruğ hosil qiliş — apomiksis paporotniklarning taxminan 10 foizida, gulli ösimliklarning esa qariyb 1 foizida qayd etilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, şiralarning uruğlanişsiz köpayişini 18-asrda şveysariyalik tabiatşunos Şarl Bonne tajribada isbotlagan, asal arisi erkaklarining uruğlanmagan tuxumdan rivojlanişini esa 19-asrda Yan Jerjon aniqlagan.