Patologik fiziologiya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com

Patologik fiziologiya - kasal organizm (odam va hayvon) ning hayot faoliyati, undagi funksional özgarişlar, kasallikning paydo bölişi, avj olişi, keçişi va oqibati qonu-niyatlarini örganadigan fan. P.f. normal fiziologiya, patologik anatomiya, xususiy patologiya b-n çambarças boğlangan. P.f. umumiy va xususiy qismdan iborat.

Umumiy qismda kasallik biologik qonuniyat, bir butun organizmning reaksiyasi sifatida örganiladi. Kasallik negizi, rivojlanişi, keçiş davrlari va oqibatlari (soğayiş, ölim) tasnifi kabi masalalarni örganiş ham şu qismga kiradi. Bunda orga-nizmning reaktivligi, nevrogen, gumo-ral, endokrin va b. omillar roli, umumiy va mahalliy özgarişlarning özaro munosabati, patologik jarayon u yoki bu töqima va sistemalarda röy bergandagi xususiyatlar, jarayonning orga-nizmga tarqaliş yöllari aniqlanadi. Yalliğlaniş, isitma, qon aylanişining mahalliy buzilişi, gipoksiya, moddalar almaşinuvinint izdan çiqişi kabi patologik jarayonlar örganiladi. Funksiyalar buzilganda moslaniş (q. Adaptatsiya) va ularning tiklaniş mexanizmlari tekşiriladi; patologik jarayonlarni davolab barta-raf etiş yöllari (eksperimental terapiya) işlab çiqiladi.

Xususiy qismda turli a'zo va sistemalar (mas, yurak, jigar, nerv sistemasi, içki sekretsiya bezlari va b.) funksiyasining buziliş sabablari, rivojlanişi, keçişi va oqibatining umumiy qonuniyatlari örganiladi. Bunda ayrim kasalliklarning mexanizmlarini örganiş uçun eksperiment şaroitida ularning andoza (model)lari yaratilib tekşiriladi.

P.f.da turli usullar, asosan, patofiziologik eksperiment usulidan foydalaniladi: hayvonlarda turli kasalliklar paydo qilinib, ularning sabablari, rivojlanişi va h.k. örga-niladi. Şu boisdan P.f. eksperimental fan hisoblansada, asosiy vazi-fasi klinikaga yordam beriş bölgani uçun bevosita bemorlarni tekşiradi.

I. M. Seçenov, I. P. Pavlov, I. Ye. Dyad-kovskiy, A. A. Bogomolets kabi rus olimlari, fransuz olimi K. Bernar va b. P.f. ning rivojlanişiga katta xissa qöşdi.

Özbekistonda tibbiyot oliy öquv yurtlari — ToşTI, SamTI, Andijon tibbiyot in-ti, Toşkent tibbiyot pediatriya in-tida P.f. kafedralari, ayrim tibbiyot i.t. institutlari (mas, Özbekiston gematologiya va qon quyiş in-ti, Özbekiston teri-tanosil kasalliklari in-ti va h.k.) da P.f. lab.lari mavjud. Özbekistonda P.f. fanining şakllanişi va rivojlanişi prof. V. V. Vasilevskiy, M.N.Xanin, X. R. Far-hodiy, N. H. Abdullayev, M. M. Haqber-diyev, 3. N. Karimov, H. Yo. Karimov, Yu. O. Otabekov va b. nomi b-n boğliq.

70-y.lardan boşlab jigar va b. içki a'zolar şikastlanişida mikrotsirkulyatsiya, funksional va metabolik özgarişlar mexanizmi hujayra va hujayra tuzilmalari (monooksigenezlar) darajasida örganilmoqda. Pato-genetik davolanişning yangi yöllarini tajribada asoslaş va ularni amaliyotga joriy etiş ustida ilmiy izlanişlar olib borilmoqda.

Ilmiy işlarni Özbekistonda Soğliqni saqlaş vazirligi ilmiy tibbiyot kengaşi qoşidagi umumiy patologiya muammolari komissiyasi muvofiqlaştirib turadi.

Ad.: Alpern D. Ye., Patologik fiziologiya, T., 1956; Rukovodstvo po patologiçeskoy fiziologii, t. 1—4, M., 1966; Patologiçeskaya fiziologiya, M., 1973; Abdullayev N. H., Karimov H. G., Patologik fiziologiya, T., 1998.

Q.: Adaptatsiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАТОЛОГИК ФИЗИОЛОГИЯ - касал организм (одам ва ҳайвон) нинг ҳаёт фаолияти, ундаги функционал ўзгаришлар, касалликнинг пайдо бўлиши, авж олиши, кечиши ва оқибати қону-ниятларини ўрганадиган фан. П.ф. нормал физиология, патологик анатомия, хусусий патология б-н чамбарчас боғланган. П.ф. умумий ва хусусий қисмдан иборат.

Умумий қисмда касаллик биологик қонуният, бир бутун организмнинг реакцияси сифатида ўрганилади. Касаллик негизи, ривожланиши, кечиш даврлари ва оқибатлари (соғайиш, ўлим) таснифи каби масалаларни ўрганиш ҳам шу қисмга киради. Бунда орга-низмнинг реактивлиги, невроген, гумо-рал, эндокрин ва б. омиллар роли, умумий ва маҳаллий ўзгаришларнинг ўзаро муносабати, патологик жараён у ёки бу тўқима ва системаларда рўй бергандаги хусусиятлар, жараённинг орга-низмга тарқалиш йўллари аниқланади. Яллиғланиш, иситма, қон айланишининг маҳаллий бузилиши, гипоксия, моддалар алмашинувининт издан чиқиши каби патологик жараёнлар ўрганилади. Функциялар бузилганда мосланиш (қ. Адаптация) ва уларнинг тикланиш механизмлари текширилади; патологик жараёнларни даволаб барта-раф этиш йўллари (экспериментал терапия) ишлаб чиқилади.

Хусусий қисмда турли аъзо ва системалар (мас, юрак, жигар, нерв системаси, ички секреция безлари ва б.) функциясининг бузилиш сабаблари, ривожланиши, кечиши ва оқибатининг умумий қонуниятлари ўрганилади. Бунда айрим касалликларнинг механизмларини ўрганиш учун эксперимент шароитида уларнинг андоза (модел)лари яратилиб текширилади.

П.ф.да турли усуллар, асосан, патофизиологик эксперимент усулидан фойдаланилади: ҳайвонларда турли касалликлар пайдо қилиниб, уларнинг сабаблари, ривожланиши ва ҳ.к. ўрга-нилади. Шу боисдан П.ф. экспериментал фан ҳисоблансада, асосий вази-фаси клиникага ёрдам бериш бўлгани учун бевосита беморларни текширади.

И. М. Сеченов, И. П. Павлов, И. Е. Дядь-ковский, А. А. Богомолец каби рус олимлари, француз олими К. Бернар ва б. П.ф. нинг ривожланишига катта хисса қўшди.

Ўзбекистонда тиббиёт олий ўқув юртлари — ТошТИ, СамТИ, Андижон тиббиёт ин-ти, Тошкент тиббиёт педиатрия ин-тида П.ф. кафедралари, айрим тиббиёт и.т. институтлари (мас, Ўзбекистон гематология ва қон қуйиш ин-ти, Ўзбекистон тери-таносил касалликлари ин-ти ва ҳ.к.) да П.ф. лаб.лари мавжуд. Ўзбекистонда П.ф. фанининг шаклланиши ва ривожланиши проф. В. В. Василевский, М.Н.Ханин, X. Р. Фар-ҳодий, Н. Ҳ. Абдуллаев, М. М. Ҳақбер-диев, 3. Н. Каримов, Ҳ. Ё. Каримов, Ю. О. Отабеков ва б. номи б-н боғлиқ.

70-й.лардан бошлаб жигар ва б. ички аъзолар шикастланишида микроциркуляция, функционал ва метаболик ўзгаришлар механизми ҳужайра ва ҳужайра тузилмалари (монооксигенезлар) даражасида ўрганилмоқда. Пато-генетик даволанишнинг янги йўлларини тажрибада асослаш ва уларни амалиётга жорий этиш устида илмий изланишлар олиб борилмоқда.

Илмий ишларни Ўзбекистонда Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий тиббиёт кенгаши қошидаги умумий патология муаммолари комиссияси мувофиқлаштириб туради.

Ад.: Альперн Д. Е., Патологик физиология, Т., 1956; Руководство по патологической физиологии, т. 1—4, М., 1966; Патологическая физиология, М., 1973; Абдуллаев Н. Ҳ., Каримов Ҳ. Г., Патологик физиология, Т., 1998.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.