Perm sistemasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–173-b. — ziyouz.com
Perm sistemasi (DAVRI), perm — paleozoy eratemasi (erasi)ning sönggi (oltinçi) davri. P.d. bundan 286 mln. yil avval boşlanib, 38 mln. yil davom etgan. Ingliz geologi R.I.Murçison 1841 y.da ajratgan. P.s. quyi va yuqori bölim hamda yaruslarga bölinadi (q. Geoxronologiya). P.s.da tektonik harakatlar juda kuçli bölgan: gersin tektonik burmalaniş sikli davom etib nihoyasiga yetgan. Bu harakatlar Ural, Tyanşan, Ğarbiy Yevropa (Gersin), Şim. Amerika (Appalaçi) geosinklinal zonalarida avj olib, toğ tizmalari paydo qilgan. P.s.ning 2yar-mida bepoyon platforma oblastlarida dengizlar çekinib, ularning örnida quruklik vujudga kelgan. Perm regres-siyasi natijasida P.d. boşlarida mavjud bölgan poyonsiz dengizlar köl, havzalarga aylangan. P.d. oxirlarida plat-formalar quruklikka aylangan, ayrim joylar (mas, Tetis, Yuqori Yana)da dengizlar saqlanib qolgan. P.d.da iqlim keskin zonal bölib, tobora quruklaşa borgan. Tetis dengizi atrofida nam tropik ikdim mintaqasi ajrala boşlagan. Uning şim.dagi issiq va quruq iqlim mintaqasida tuzli va qizil rangli yotqiziklar keng rivojlangan. Yanada şim.rokdagi ança nam min-taqada köplab kömir töplangan. Jan. mö'tadil mintaqada Gondvana kömir qatlamlari paydo bölgan. P.d. boşlarida Jan. yarim şarda materikni muz bosgan. P.d. oxirlarida iqlim soviy boşlagan, unga mansub kontinental yotqiziklarda kdzil rangli çaqiq jinslar köp. Şuningdek, kulrang çaqiq jinslar va kömir qatlamlari mavjud. Kuyi permda jan. materiklarda muz yotqiziklari (tallitlar) hosil bölgan. P.s. uçun tuzli laguna formatsiyalari xos, epikontinental dengiz yotqi-ziklari karbonat formatsiyalar — turli ohaktoşlar, jumladan, rifogen ohak-toşlardan iborat. Geosinklinal dengizlar örnida terrigen çaqiq, çaqiqkarbonat va kremniyli çaqiq-vulkanogen formatsiyalar hosil bölgan.
P.d.da quruqlik maydonining kengayişi natijasida quruklikda ösimlik va hayvon turlari köpaya borgan. Bu davrda paleozoy erasiga xos bir qança ösimlik va hayvonlar tugab yangilari paydo bölgan. P.d. ösimliklari iqlim turli joyda turliça bölga-nini, quruqlaşib borganini körsa-tadi. Avvallari keng tarqalgan ösimliklarning ayrim turlari yöqola borgan. Daraxt körinişidagi plaunsimonlar şular jumlasidan bölib, ulardan faqat sigillyariya kabi ay-rimlarigina saqlanib qolgan. Kala-mitlar, şuningdek, sfenofillar rivojlana borib, P.d. oxirlarida butunlay yöqolib ketgan. Paporotnik va paporotniksimon pteridospermalar köp va xilma-xil bölgan. Yalanğoç uruğlilar juda köpaygan. Kordaitlar keng tarqalib; ignabarglilar dastlab katta axamiyat kasb etgan. Sikadofit va ginkgofitlar vujudga kelgan. Moxlar keng tarqalgan. Yer şarining turli qismlarida turli vaqtda paleofit flora mezofit flora b-n almaşgan. Kuruklikda ösimliklarning köpligi kömirning katta hajmda töplanişiga şaroit yaratdi. Dengizlarda suv-ötlar keng maydonlarni egallagan. P.d. hayvonot dunyosi xilma-xil va boy bölgan. Dengizlarda foraminiferalar, ayniqsa, fuzulinidlar köp va xilma-xil bölib, juda rivojlangan, P.d. oxirida ular qirilib ketgan. Kovakiçlilardan, asosan, tört nurli marjon poliplari (rugozalar) yaşagan. P.d.da ular ham qirilib ketgan. Ikki tavaqali, qorinoyoqli va boşoyok/ş mollyuskalar keng tarqalgan. P.d. örtalarida seratitlar vujudga kelib, trias davrida ayniqsa ta-raqqiy etgan. Mşankalarda kriptos-tomatlar köp tarqalgan. Dengizlarda braxiopodalar köp bölgan. Suvda yaşovçi böğimoyoklilardan ostrakodalar ma'lum, ular dengiz, laguna, çu-çuk suvli havzalarni egallagan. Dengizlarda kam sonli trilobitlar, quruklikda haşarotlar yaşagan. Igna-tanlilardan dengiz nilufarlari, suvdagi umurtqalilardan toğayli akulasimon baliklar (mas, gelikoprion) keng tarqalgan. Bu davr uçun suyakli baliqlardan paleonissidlar xarakterli-dir. Quruklikdagi umurtqali hayvonlar ham suvda, ham quruklikda yaşovçilar b-n sudralib yuruvçilardan iborat edi. Suvda va quruqda yaşovçilardan stegotsefal (zirxli)lar köp bölgan. Suvda va quruklikda yaşovçilar b-n sudralib yuruvçilar örtasidagi oraliq hayvonlardan batraxo-zavrlar (mas, qurbaqa-kaltakesaklar) tavsiflidir. P.d. oxirida stegotsefallarning köpi qirilib bitgan. Sudralib yuruvçilar esa köpaygan, ularning ibtidoiy vakili — kotilozavrlar b-n birga darrandasimon sudralib yuruvçilar ham köp bölgan.
P.d.da quruqlik florasining taqsimlanişiga köra, bir neça flora oblastlari ajratiladi: Yevramerika (Yevropa, Şim. Amerika); Katosiyo (Jan.-Şarqiy Osiyo); Angara yoki Tunguska (Sibir, Qozoğiston, Örta Osiyo); oçiq uruğli ösimliklar ösgan Gondvana oblastlari. Örta Osiyo qudu-dida P.s. yotqiziqlari keng tarqalgan. Ular tektonik va tarkibiy tuzilişiga köra 4 ga bölinadi: 1) Şim. Tyanşan toğlarida epikaledonit, Qoratoğ-Çuy vodiysida alevrolit, mayda donali qumtoş, kremniy, gilli ohaktoşlar, tuztoş, argillit, gips, angidrid kabi jinslardan tarkib topgan yotqiziqlar mavjud bölib, ularning qalinligi 1200—1300 m;
2) Jan. Tyanşan hududi va Nurota, Hisor, Qoraçatir kabi toğlardagi yotqiziqlar alevrolit, ohaktoş, mergel, qumtoşlardan tarkib topgan;
3) Şim. Pomirda fliş tipli oxaktoş, alevrolit, qumtoş va porfirit, Markaziy va Jan. Pomir hududlarida qora slanets, ohaktoş, kremniyli slanets, bazalt jinslaridan iborat qatlamlar mavjud; 4) Qoraqumning Darvoza strukturasi, Hisor (Luçob svita-si) va Kurama toğlaridagi yotqiziklar piroksen-amfibol plagioklazli porfirit va linza şaklida yotgan qum, şağal kabi toğ jinslaridan tarkib topgan. P.s. yotqiziklarida yirik tuz (Solikamsk), kumir (Peçora, Kuznetsk, Minusinsk va Tunguska kömir havzalari), mis (Jesqazğan), neft-gaz konlari mavjud.
Q.: Geoxronologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕРМЬ СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), пермь — палеозой эратемаси (эраси)нинг сўнгги (олтинчи) даври. П.д. бундан 286 млн. йил аввал бошланиб, 38 млн. йил давом этган. Инглиз геологи Р.И.Мурчисон 1841 й.да ажратган. П.с. қуйи ва юқори бўлим ҳамда ярусларга бўлинади (қ. Геохронология). П.с.да тектоник ҳаракатлар жуда кучли бўлган: герцин тектоник бурмаланиш цикли давом этиб ниҳоясига етган. Бу ҳаракатлар Урал, Тяньшан, Ғарбий Европа (Герцин), Шим. Америка (Аппалачи) геосинклиналь зоналарида авж олиб, тоғ тизмалари пайдо қилган. П.с.нинг 2яр-мида бепоён платформа областларида денгизлар чекиниб, уларнинг ўрнида қуруклик вужудга келган. Пермь регрес-сияси натижасида П.д. бошларида мавжуд бўлган поёнсиз денгизлар кўл, ҳавзаларга айланган. П.д. охирларида плат-формалар қурукликка айланган, айрим жойлар (мас, Тетис, Юқори Яна)да денгизлар сақланиб қолган. П.д.да иқлим кескин зонал бўлиб, тобора қуруклаша борган. Тетис денгизи атрофида нам тропик икдим минтақаси ажрала бошлаган. Унинг шим.даги иссиқ ва қуруқ иқлим минтақасида тузли ва қизил рангли ётқизиклар кенг ривожланган. Янада шим.рокдаги анча нам мин-тақада кўплаб кўмир тўпланган. Жан. мўътадил минтақада Гондвана кўмир қатламлари пайдо бўлган. П.д. бошларида Жан. ярим шарда материкни муз босган. П.д. охирларида иқлим совий бошлаган, унга мансуб континентал ётқизикларда кдзил рангли чақиқ жинслар кўп. Шунингдек, кулранг чақиқ жинслар ва кўмир қатламлари мавжуд. Куйи пермда жан. материкларда муз ётқизиклари (таллитлар) ҳосил бўлган. П.с. учун тузли лагуна формациялари хос, эпиконтинентал денгиз ётқи-зиклари карбонат формациялар — турли оҳактошлар, жумладан, рифоген оҳак-тошлардан иборат. Геосинклиналь денгизлар ўрнида терриген чақиқ, чақиқкарбонат ва кремнийли чақиқ-вулканоген формациялар ҳосил бўлган.
П.д.да қуруқлик майдонининг кенгайиши натижасида қурукликда ўсимлик ва ҳайвон турлари кўпая борган. Бу даврда палеозой эрасига хос бир қанча ўсимлик ва ҳайвонлар тугаб янгилари пайдо бўлган. П.д. ўсимликлари иқлим турли жойда турлича бўлга-нини, қуруқлашиб борганини кўрса-тади. Авваллари кенг тарқалган ўсимликларнинг айрим турлари йўқола борган. Дарахт кўринишидаги плаунсимонлар шулар жумласидан бўлиб, улардан фақат сигиллярия каби ай-римларигина сақланиб қолган. Кала-митлар, шунингдек, сфенофиллар ривожлана бориб, П.д. охирларида бутунлай йўқолиб кетган. Папоротник ва папоротниксимон птеридоспермалар кўп ва хилма-хил бўлган. Яланғоч уруғлилар жуда кўпайган. Кордаитлар кенг тарқалиб; игнабарглилар дастлаб катта ахамият касб этган. Цикадофит ва гинкгофитлар вужудга келган. Мохлар кенг тарқалган. Ер шарининг турли қисмларида турли вақтда палеофит флора мезофит флора б-н алмашган. Курукликда ўсимликларнинг кўплиги кўмирнинг катта ҳажмда тўпланишига шароит яратди. Денгизларда сув-ўтлар кенг майдонларни эгаллаган. П.д. ҳайвонот дунёси хилма-хил ва бой бўлган. Денгизларда фораминифералар, айниқса, фузулинидлар кўп ва хилма-хил бўлиб, жуда ривожланган, П.д. охирида улар қирилиб кетган. Ковакичлилардан, асосан, тўрт нурли маржон полиплари (ругозалар) яшаган. П.д.да улар ҳам қирилиб кетган. Икки тавақали, қориноёқли ва бошоёк/ш моллюскалар кенг тарқалган. П.д. ўрталарида цератитлар вужудга келиб, триас даврида айниқса та-раққий этган. Мшанкаларда криптос-томатлар кўп тарқалган. Денгизларда брахиоподалар кўп бўлган. Сувда яшовчи бўғимоёклилардан остракодалар маълум, улар денгиз, лагуна, чу-чук сувли ҳавзаларни эгаллаган. Денгизларда кам сонли трилобитлар, қурукликда ҳашаротлар яшаган. Игна-танлилардан денгиз нилуфарлари, сувдаги умуртқалилардан тоғайли акуласимон баликлар (мас, геликоприон) кенг тарқалган. Бу давр учун суякли балиқлардан палеонисцидлар характерли-дир. Қурукликдаги умуртқали ҳайвонлар ҳам сувда, ҳам қурукликда яшовчилар б-н судралиб юрувчилардан иборат эди. Сувда ва қуруқда яшовчилардан стегоцефал (зирхли)лар кўп бўлган. Сувда ва қурукликда яшовчилар б-н судралиб юрувчилар ўртасидаги оралиқ ҳайвонлардан батрахо-заврлар (мас, қурбақа-калтакесаклар) тавсифлидир. П.д. охирида стегоцефалларнинг кўпи қирилиб битган. Судралиб юрувчилар эса кўпайган, уларнинг ибтидоий вакили — котилозаврлар б-н бирга даррандасимон судралиб юрувчилар ҳам кўп бўлган.
П.д.да қуруқлик флорасининг тақсимланишига кўра, бир неча флора областлари ажратилади: Еврамерика (Европа, Шим. Америка); Катосиё (Жан.-Шарқий Осиё); Ангара ёки Тунгуска (Сибирь, Қозоғистон, Ўрта Осиё); очиқ уруғли ўсимликлар ўсган Гондвана областлари. Ўрта Осиё қуду-дида П.с. ётқизиқлари кенг тарқалган. Улар тектоник ва таркибий тузилишига кўра 4 га бўлинади: 1) Шим. Тяньшан тоғларида эпикаледонит, Қоратоғ-Чуй водийсида алевролит, майда донали қумтош, кремний, гилли оҳактошлар, тузтош, аргиллит, гипс, ангидрид каби жинслардан таркиб топган ётқизиқлар мавжуд бўлиб, уларнинг қалинлиги 1200—1300 м;
2) Жан. Тяньшан ҳудуди ва Нурота, Ҳисор, Қорачатир каби тоғлардаги ётқизиқлар алевролит, оҳактош, мергель, қумтошлардан таркиб топган;
3) Шим. Помирда флиш типли охактош, алевролит, қумтош ва порфирит, Марказий ва Жан. Помир ҳудудларида қора сланец, оҳактош, кремнийли сланец, базальт жинсларидан иборат қатламлар мавжуд; 4) Қорақумнинг Дарвоза структураси, Ҳисор (Лучоб свита-си) ва Курама тоғларидаги ётқизиклар пироксен-амфибол плагиоклазли порфирит ва линза шаклида ётган қум, шағал каби тоғ жинсларидан таркиб топган. П.с. ётқизикларида йирик туз (Соликамск), кумир (Печора, Кузнецк, Минусинск ва Тунгуска кўмир ҳавзалари), мис (Жесқазған), нефть-газ конлари мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.