Perm viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com

Perm viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1939 y. 3 okt.da taşkil etilgan. Şarqiy Yevropa tekisligining şim.-şarqi va Örta hamda Şim. Uralning ğarbiy yon bağirlarida joylaşgan. P.v. tarkibiga Komi-Permyaklar muxtor okrugi kiradi. Mayd. 160,6 ming km2. Aholisi 2824,4 ming kişi (2002), asosan, ruslar (83,9%), şuningdek, tatar (4,9%), komi-permyak (4,0%), boşqird (1,7%), ukrain (1,5%), udmurt (1,1%) va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi —76,3%. P.v.da 30 ma'muriy tuman, 24 şahar, 52 şaharça bor (Komi-Permyaklar muxtor okrugidan taşqari). Markazi — Perm ş. Boşqa yirik şaharlari — Berezniki, Solikamsk.

Viloyat hududining yer yuzasi, asosan, ör-qirli tekislik. Şarqida toğ etaklari va Örta va Şim. Ural tog tizmalari bor. Eng baland joyi 1469 m. Jan,-şarqida karst rivojlangan (Kungur ğori). Foydali qazilmalari: neft, gaz, kaliymagniy tuzlari, oş tuzi, torf, toşkömir, xromit. Iqlimi mö'tadil kontinental. Kişi qorli, davomli, yozi mö'tadil iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi —15° dan —18° gaça, iyulniki 16—18°. Yillik yoğin 450 mm dan (jan.-ğarbda) 800 mm gaça (şim.-şarkda). Vegetatsiya davri 145—165 kun. Asosiy daryolari — Kama va uning irmoklari. Kama va Votkinsk suv omborlari bor.

P.v. örta va jan. tayga aralaş örmonlari zonasida joylaşgan. Tuprogi, asosan, podzol va çimli podzol tuproklar. Jan.-ğarbini Kungur örmonli daştining bir qismi egallagan. Viloyat hududining 60% ni örmonlar taşkil etadi. Hayvonlardan tiyin, kolonok, örmon suvsari, norka, tulki, oq tovuşqon va b. uçraydi. Basegi, Vişe-ra qöriqxonalari taşkil qilingan.

Asosiy sanoat tarmoklari: maşinasozlik (mudofaaga möljallangan, şu jumladan, raketa-kosmik texnikasi, neft, gaz, toşkömir, örmon va sellyuloza-qoğoz sanoati uskunalari: turboburlar va burği ştangalari, kon elektrovozlari, lentali konveyerlar, örmon yoğoç yuklagiçlari, elektr va benzomotor arralar, yuk ortuvçi maşinalar, dare kemalari, kabel mah-sulotlari, turbogeneratorlar, elektrodvigatel va elektronasoslar, avia-dvigatellar hamda elektromikser, kir yuviş maşinalari, magnitofon, velosiped, telefonlar va b.), kimyo va neft kimyosi (viloyatda Rossiya mineral öğitlarining 30% ga yaqini, kaustik va kalidiyli soda, sintetik smolalar, lok-böyoklar), örmon, yoğoçsozlik va sellyuloza-qoğoz (Rossiyada işlab çiqarilayotgan qoğozning 15% ga yaqini hamda fanera, karton, gulqo-ğoz, pixta yoği va b. işlab çiqariladi). Şuningdek, qora va rangli metallurgiya, quriliş materiallari (sement, ğişt, oyna) i.ç., yengil (Rossiyada işlab çiqarilayotgan ipak gazmollarning 25% ga yaqini) va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft, toşkömir, olmos, oltin qazib olinadi. Yoqilği va neft kimyosining eng yirik korxo-nalari: «LUKOYL—Permneft», Lukoyl — Permnefteorgsintez, «Permneft» (Perm ş.) va «Kizel-ugol» birlaşmalari. Permda «Goznak» f-kasi işlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari — Perm, Berezniki, Solikamsk, Çaykovskiy, Lisva, Çusovoy, Krasnokamsk, Kungur va b. Votkinsk va Kama GESlari, Perm va Yayva GRES lari bor.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — çorvaçilik (sut-göşt çorvaçiligi, çöçqaçilik, parrandaçilik; qöy va eçki ham boqiladi). Don ekinlari, kartoşka, sabzavot, ozuqa, texnika ekinlari ekiladi. Kama daryosida kema katnaydi (asosiy portlari — Perm, Solikamsk, Berezniki). Avtoyöllar ziçligi 54 km/ming km2 (1997). T.y. bor.

7 oliy öquv yurti, teatr, Badiiy galereya, ölkaşunoslik muzeyi, Kama suv ombori sohilida Xoxlovka yoğoç me'morligi muzeyi faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕРМЬ ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1939 й. 3 окт.да ташкил этилган. Шарқий Европа текислигининг шим.-шарқи ва Ўрта ҳамда Шим. Уралнинг ғарбий ён бағирларида жойлашган. П.в. таркибига Коми-Пермяклар мухтор округи киради. Майд. 160,6 минг км2. Аҳолиси 2824,4 минг киши (2002), асосан, руслар (83,9%), шунингдек, татар (4,9%), коми-пермяк (4,0%), бошқирд (1,7%), украин (1,5%), удмурт (1,1%) ва б. миллат вакиллари ҳам ящайди. Шаҳар аҳолиси —76,3%. П.в.да 30 маъмурий туман, 24 шаҳар, 52 шаҳарча бор (Коми-Пермяклар мухтор округидан ташқари). Маркази — Пермь ш. Бошқа йирик шаҳарлари — Березники, Соликамск.

Вилоят ҳудудининг ер юзаси, асосан, ўр-қирли текислик. Шарқида тоғ этаклари ва Ўрта ва Шим. Урал тог тизмалари бор. Энг баланд жойи 1469 м. Жан,-шарқида карст ривожланган (Кунгур ғори). Фойдали қазилмалари: нефть, газ, калиймагний тузлари, ош тузи, торф, тошкўмир, хромит. Иқлими мўътадил континентал. Киши қорли, давомли, ёзи мўътадил илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси —15° дан —18° гача, июлники 16—18°. Йиллик ёғин 450 мм дан (жан.-ғарбда) 800 мм гача (шим.-шаркда). Вегетация даври 145—165 кун. Асосий дарёлари — Кама ва унинг ирмоклари. Кама ва Воткинск сув омборлари бор.

П.в. ўрта ва жан. тайга аралаш ўрмонлари зонасида жойлашган. Тупроги, асосан, подзол ва чимли подзол тупроклар. Жан.-ғарбини Кунгур ўрмонли даштининг бир қисми эгаллаган. Вилоят ҳудудининг 60% ни ўрмонлар ташкил этади. Ҳайвонлардан тийин, колонок, ўрмон сувсари, норка, тулки, оқ товушқон ва б. учрайди. Басеги, Више-ра қўриқхоналари ташкил қилинган.

Асосий саноат тармоклари: машинасозлик (мудофаага мўлжалланган, шу жумладан, ракета-космик техникаси, нефть, газ, тошкўмир, ўрмон ва целлюлоза-қоғоз саноати ускуналари: турбобурлар ва бурғи штангалари, кон электровозлари, лентали конвейерлар, ўрмон ёғоч юклагичлари, электр ва бензомотор арралар, юк ортувчи машиналар, даре кемалари, кабель маҳ-сулотлари, турбогенераторлар, электродвигатель ва электронасослар, авиа-двигателлар ҳамда электромиксер, кир ювиш машиналари, магнитофон, велосипед, телефонлар ва б.), кимё ва нефть кимёси (вилоятда Россия минерал ўғитларининг 30% га яқини, каустик ва калыдийли сода, синтетик смолалар, лок-бўёклар), ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлоза-қоғоз (Россияда ишлаб чиқарилаётган қоғознинг 15% га яқини ҳамда фанера, картон, гулқо-ғоз, пихта ёғи ва б. ишлаб чиқарилади). Шунингдек, қора ва рангли металлургия, қурилиш материаллари (цемент, ғишт, ойна) и.ч., енгил (Россияда ишлаб чиқарилаётган ипак газмолларнинг 25% га яқини) ва озиқ-овқат саноати ривожланган. Нефть, тошкўмир, олмос, олтин қазиб олинади. Ёқилғи ва нефть кимёсининг энг йирик корхо-налари: «ЛУКОЙЛ—Пермнефть», Лукойл — Пермнефтеоргсинтез, «Пермнефть» (Пермь ш.) ва «Кизел-уголь» бирлашмалари. Пермда «Гознак» ф-каси ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари — Пермь, Березники, Соликамск, Чайковский, Лисьва, Чусовой, Краснокамск, Кунгур ва б. Воткинск ва Кама ГЭСлари, Пермь ва Яйва ГРЭС лари бор.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — чорвачилик (сут-гўшт чорвачилиги, чўчқачилик, паррандачилик; қўй ва эчки ҳам боқилади). Дон экинлари, картошка, сабзавот, озуқа, техника экинлари экилади. Кама дарёсида кема катнайди (асосий портлари — Пермь, Соликамск, Березники). Автойўллар зичлиги 54 км/минг км2 (1997). Т.й. бор.

7 олий ўқув юрти, театр, Бадиий галерея, ўлкашунослик музейи, Кама сув омбори соҳилида Хохловка ёғоч меъморлиги музейи фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.