Peru ğözasi

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–184-b. — ziyouz.com

Peru ğözasi PERU ĞÖZASI, Janubiy Amerika ğözasi, si-aylend gözasi (Gossypium barbadense L.) — madaniylaştirilgan ğöza turi. Genomi (AD)2, xromosomalar soni 2p=52. K. Linney ta'riflab bergan (1753). Jan. Amerikada (Peru, Boliviya, Şim. Braziliya, Ekvador, Kolumbiya), Misr, Sudan, Nigeriyada tarqalgan. P.ğ.ning madaniylaştirilgan şakllari köpgi-na mamlakatlarda uzun tolali ğöza navlari sifatida ekiladi. P.ğ. — yi-rik yoki örtaça monopodial va mayda simpodial buta. Ösimlik poyasi tuk-siz yoki kam tukli bölib, qalin, qora smola bezçalari b-n qoplangan, qoramtir yoki töq qizil böladi. Barglari örtaça yoki yirik, 3—7 bölmali. Barg bölmalari tuxumsimon — uçburçakli, köpinça qayiqçasimon va kamdan-kam tekis böladi. Yon barglari naştarsimonçiziqli, yuqoriga yönalgan. Gullari yirik, gulbargi limonrang, asosida yirik töq qizil doği bor. Kosaçasi yirik, tölqinsimon yoki tekis böladi. Gu-lyonbarglarida 10—15 ta uzun çiziqli tişlari bor. Kösaklari mayda yoki örtaça kattalikda, tuxumsimon-konus şaklida, ba'zan ança uzunçoq, 3—4 çanokli böladi. Kösagining sirti töq yaşil, mayda çuqurçali, yaltiroq aniq körinadigan qora bezçalari bor. Har bir çanoğida 5—6 tadan çigit böladi. Tuki oq, qönğir yoki köm-kök, örtaça uzunliqsa, çalkaşib ketgan. Tolasi oç sariq, ba'zan oq, ingiçka, uzun, ipaksimon.

P.ğ.ning tur içidagi barça xillarini F. M. Mauyer 4 ta evolyutsion gu-ruhga yoki kenja turga böladi (1954): qadimiy yovvoyi — darvini kenja turi [ssp. darwini (Watt.) Mauer]; yarim yovvoyi yoki ruderal — ruderale kenja turi (ssp. ruderale Mauer); madaniy-tropik — vitifolium kenja turi [ssp. vitifolium (Lam.) Mauer]; madaniylaştirilgan navlar — eubarbadenze kenja turi (ssp.eubarbadense Mauer). P.ğ.ning tropik formalari fotodavriy özgarişlarga qat'iy ta'sirçan bölib, issiqni yoqtiradi, keçpişar, kuz-qiş-baxrr oylarida hosil beradi. Madaniylaştirilgan subtropik şakllari fotodavriy özgarişlarga unçalik ta'sirçan emas, qurğoqçilikka çidamli, tezpişar bölib, yoz oylarida hosil beradi. Köpçilik şakllari fuzarioz vilt b-n kasallanadi, ver-titsillyoz vilt b-n kamdan-kam zararlanadi yoki mutlaqo zararlanmaydi. Nihollari ildiz çiriş kasalligiga, darvini şakli esa şörga çidamli. Yovvoyi şakllarining çigiti — toşçigit. Köpçilik madaniy navlarning çigiti yaxşi şaroitda saqlansa, unib çikiş qobiliyatini 10 y. va undan ham uzoqroq muddatgaça yöqotmaydi. P.ğ. Meksika va çalkaş tukli ğözalar b-n erkln çatişib, meva beradigan duragaylar hosil qiladi; xarkness, raymond, hindixitoy, stoke va b. ğözalar b-n çatiştirib olingan duragaylari bepuşt böladi. Klotsş, davidzon turlari b-n qiyin çatişadi, ammo ulardan olingan duragaylari unib çiqişi b-n no-bud böladi. P.ğ.ning namunalari qimmatli genetik fond hisoblanadi va ulardan tola-sining texnologik sifati « yuqori bölgan ingiçka tolali ğöza navlarini yaratişda foydalaniladi. Yana q. Ingiçka tolali ğöza.

Ad.: Mauyer F. M., Ğöza, 1-j., T., 1954; Jukovskiy P. M, Kulturniye rasteniya i ix sorodiçi, 3 izd., L., 1971; Ter-Avanesyan D. V., Xlopçatnik, L., 1973.

Abdumavlon Abdullayev.

Q.: Ingiçka tolali ğöza

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЕРУ ҒЎЗАСИ, Жанубий Америка ғўзаси, си-айленд гўзаси (Gossypium barbadense L.) — маданийлаштирилган ғўза тури. Геноми (АД)2, хромосомалар сони 2п=52. К. Линней таърифлаб берган (1753). Жан. Америкада (Перу, Боливия, Шим. Бразилия, Эквадор, Колумбия), Миср, Судан, Нигерияда тарқалган. П.ғ.нинг маданийлаштирилган шакллари кўпги-на мамлакатларда узун толали ғўза навлари сифатида экилади. П.ғ. — йи-рик ёки ўртача моноподиал ва майда симподиал бута. Ўсимлик пояси тук-сиз ёки кам тукли бўлиб, қалин, қора смола безчалари б-н қопланган, қорамтир ёки тўқ қизил бўлади. Барглари ўртача ёки йирик, 3—7 бўлмали. Барг бўлмалари тухумсимон — учбурчакли, кўпинча қайиқчасимон ва камдан-кам текис бўлади. Ён барглари наштарсимончизиқли, юқорига йўналган. Гуллари йирик, гулбарги лимонранг, асосида йирик тўқ қизил доғи бор. Косачаси йирик, тўлқинсимон ёки текис бўлади. Гу-лёнбаргларида 10—15 та узун чизиқли тишлари бор. Кўсаклари майда ёки ўртача катталикда, тухумсимон-конус шаклида, баъзан анча узунчоқ, 3—4 чанокли бўлади. Кўсагининг сирти тўқ яшил, майда чуқурчали, ялтироқ аниқ кўринадиган қора безчалари бор. Ҳар бир чаноғида 5—6 тадан чигит бўлади. Туки оқ, қўнғир ёки кўм-кўк, ўртача узунлиқца, чалкашиб кетган. Толаси оч сариқ, баъзан оқ, ингичка, узун, ипаксимон.

П.ғ.нинг тур ичидаги барча хилларини Ф. М. Мауер 4 та эволюцион гу-руҳга ёки кенжа турга бўлади (1954): қадимий ёввойи — дарвини кенжа тури [ssp. darwini (Watt.) Mauer]; ярим ёввойи ёки рудераль — рудерале кенжа тури (ssp. ruderale Mauer); маданий-тропик — витифолиум кенжа тури [ssp. vitifolium (Lam.) Mauer]; маданийлаштирилган навлар — эубарбадензе кенжа тури (ssp.eubarbadense Mauer). П.ғ.нинг тропик формалари фотодаврий ўзгаришларга қатъий таъсирчан бўлиб, иссиқни ёқтиради, кечпишар, куз-қиш-бахрр ойларида ҳосил беради. Маданийлаштирилган субтропик шакллари фотодаврий ўзгаришларга унчалик таъсирчан эмас, қурғоқчиликка чидамли, тезпишар бўлиб, ёз ойларида ҳосил беради. Кўпчилик шакллари фузариоз вилт б-н касалланади, вер-тициллёз вилт б-н камдан-кам зарарланади ёки мутлақо зарарланмайди. Ниҳоллари илдиз чириш касаллигига, дарвини шакли эса шўрга чидамли. Ёввойи шаклларининг чигити — тошчигит. Кўпчилик маданий навларнинг чигити яхши шароитда сақланса, униб чикиш қобилиятини 10 й. ва ундан ҳам узоқроқ муддатгача йўқотмайди. П.ғ. Мексика ва чалкаш тукли ғўзалар б-н эрклн чатишиб, мева берадиган дурагайлар ҳосил қилади; харкнесс, раймонд, ҳиндихитой, стоке ва б. ғўзалар б-н чатиштириб олинган дурагайлари бепушт бўлади. Клоцш, давидзон турлари б-н қийин чатишади, аммо улардан олинган дурагайлари униб чиқиши б-н но-буд бўлади. П.ғ.нинг намуналари қимматли генетик фонд ҳисобланади ва улардан тола-сининг технологик сифати « юқори бўлган ингичка толали ғўза навларини яратишда фойдаланилади. Яна қ. Ингичка толали ғўза.

Ад.: Мауер Ф. М., Ғўза, 1-ж., Т., 1954; Жуковский П. М, Культурные растения и их сородичи, 3 изд., Л., 1971; Тер-Аванесян Д. В., Хлопчатник, Л., 1973.

Абдумавлон Абдуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.