Petrofizika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com
Petrofizika — toğ jinslari fizik xossalarini ularning mineral tarkibi, strukturasi va paydo buliş tarixi b-n boğliqligini örganuvçi fan. P. geofizik tadqiqotlar negizida vujudga kelib, qattiq jins fizika-si, tajribaviy petrografiya va mineralogiya, muhandislik geologiyasi va textonika, foydali kazilmalar ta'limoti b-n uzviy boğliq holda rivojlandi. «P.» tuşunçasini fanga nemis geofizigi F. Fyorlix kiritgan. P. toğ jinslari xususiyatlarini bevosita dala şaroitlarida petrografik me-todlar, geofizik va kosmofizik tad-qiqotlar, şuningdek, lab. usullari yordamida aniklaydi. Tadqiqotlar natijasida olingan materiallar xossalariga köra tasniflanadi, toğ jinslari xossalarini örganiş natijasi petrografik tasniflar, petrografik xarita va kesmalar körinişida ifo-dalanadi. Aniqlanayotgan parametrga köra, petrotezlik, petromagnitlik, petroziçlik va b. xaritalar tuziladi; buning natijasida alohida r-nlarning petrofizik tasnifi aniklanadi. Toğ jinslarining petrofizik xususiyatlari Yer pösti turli qismlarining rivojlaniş tarixi b-n boğliq böladi. Toğ jinslari fizik xususiyatlariga ularning kimyoviy mineral tarkibi va tuzilişi kançalik ta'sir etişini örganib, toğ jinslarining fizik pa-rametrlarini mineral tarkibiga kura aniklaş mumkin. Petrofizik tad-qiqotlarda toğ jinslari anizotro-piyasi hodisasiga alohida ahamiyat beriladi.
P. alohida toğ jinslarining fizik xususiyatlari haqidagi ma'lumotlardan foydalanib, konkret termodinamik şaroitlarni aniklaydi va toğ jinslari xususiyatlarini yuqori bosim va t-ra ta'sirida örganiş imkoniyatini beradi. Bunday dastlabki tadqiqotlar 1950-y. larda AQŞ olimlari tomonidan olib borildi va keyin boşqa mamlakatlarda rivojlantirildi.
Özbekistonda 1960-y.lar örtalarida Özbekiston FA Geologiya va geofizika in-ti olimlari I.H.Hamroboyev, E.Is-kandarov, A.Musayevlar toğ jinslarining petrofizik xususiyatlarini fizik-mexanik modellaş ustida i.t. işlari olib bordilar. P. rudali jinslar uyumini topiş hamda toğ jinslari ge-nezisi va seysmik xrdisalarni aniqlaş maqsadida Yer pustining çuqur qatlamlarini örganiş b-n boğliq holda alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЕТРОФИЗИКА — тоғ жинслари физик хоссаларини уларнинг минерал таркиби, структураси ва пайдо булиш тарихи б-н боғлиқлигини ўрганувчи фан. П. геофизик тадқиқотлар негизида вужудга келиб, қаттиқ жинс физика-си, тажрибавий петрография ва минералогия, муҳандислик геологияси ва техтоника, фойдали казилмалар таълимоти б-н узвий боғлиқ ҳолда ривожланди. «П.» тушунчасини фанга немис геофизиги Ф. Фёрлих киритган. П. тоғ жинслари хусусиятларини бевосита дала шароитларида петрографик ме-тодлар, геофизик ва космофизик тад-қиқотлар, шунингдек, лаб. усуллари ёрдамида аниклайди. Тадқиқотлар натижасида олинган материаллар хоссаларига кўра таснифланади, тоғ жинслари хоссаларини ўрганиш натижаси петрографик таснифлар, петрографик харита ва кесмалар кўринишида ифо-даланади. Аниқланаётган параметрга кўра, петротезлик, петромагнитлик, петрозичлик ва б. хариталар тузилади; бунинг натижасида алоҳида р-нларнинг петрофизик таснифи аникланади. Тоғ жинсларининг петрофизик хусусиятлари Ер пўсти турли қисмларининг ривожланиш тарихи б-н боғлиқ бўлади. Тоғ жинслари физик хусусиятларига уларнинг кимёвий минерал таркиби ва тузилиши канчалик таъсир этишини ўрганиб, тоғ жинсларининг физик па-раметрларини минерал таркибига кура аниклаш мумкин. Петрофизик тад-қиқотларда тоғ жинслари анизотро-пияси ҳодисасига алоҳида аҳамият берилади.
П. алоҳида тоғ жинсларининг физик хусусиятлари ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиб, конкрет термодинамик шароитларни аниклайди ва тоғ жинслари хусусиятларини юқори босим ва т-ра таъсирида ўрганиш имкониятини беради. Бундай дастлабки тадқиқотлар 1950-й. ларда АҚШ олимлари томонидан олиб борилди ва кейин бошқа мамлакатларда ривожлантирилди.
Ўзбекистонда 1960-й.лар ўрталарида Ўзбекистон ФА Геология ва геофизика ин-ти олимлари И.Ҳ.Ҳамробоев, Э.Ис-кандаров, А.Мусаевлар тоғ жинсларининг петрофизик хусусиятларини физик-механик моделлаш устида и.т. ишлари олиб бордилар. П. рудали жинслар уюмини топиш ҳамда тоғ жинслари ге-незиси ва сейсмик хрдисаларни аниқлаш мақсадида Ер пустининг чуқур қатламларини ўрганиш б-н боғлиқ ҳолда алоҳида аҳамият касб этмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.