Petrofizika

Petrofizika (yunonça petra — «toş» va physis — «tabiat») — toğ jinslarining fizik xossalarini ularning mineral tarkibi, tuzilişi va paydo böliş tarixi bilan boğliq holda örganadigan fan. Rusça Vikipediya uni «toğ jinslari fizikasi» deb ham ataydi va Geologiya, geofizika hamda modda fizikasi tutaşgan joyda turgan amaliy Yer haqidagi fanlar sohasi sifatida ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, petrofizika toğ jinslarining fizik va kimyoviy xossalarini hamda ularning suyuqliklar bilan özaro ta'sirini örganadi.12

ÖzME'ga köra, petrofizika geofizik tadqiqotlar zaminida şakllangan va qattiq jismlar fizikasi, tajribaviy petrografiya va mineralogiya, muhandislik geologiyasi, tektonika hamda foydali qazilmalar haqidagi ta'limot bilan yaqin aloqada rivojlangan. «Petrofizika» atamasini fanga nemis geofizigi F. Fyorlix kiritgan. Toğ jinslarining yuqori bosim va harorat ta'siridagi xossalarini örganiş böyiça ilk tadqiqotlar 1950-yillarda AQŞ olimlari tomonidan boşlangan, keyin boşqa mamlakatlarda davom ettirilgan.

Petrofizika toğ jinslarining ziçlik, magnit, elektr, elastiklik, issiqlik va yadroviy xossalarini tekşiradi. Rusça Vikipediyaga köra, bu xossalar jinsni taşkil etuvçi fazalar — qattiq, suyuq va gazsimon moddalarning xususiyatlari, ularning miqdoriy nisbati va özaro ta'siri bilan belgilanadi. Ularga, şuningdek, magmatik jinslarning hosil böliş şaroiti, metamorfizm darajasi va çökindi jinslarning yiğiliş şaroitlari ham ta'sir qiladi.

ÖzME'ga köra, xossalar dala şaroitida petrografik usullar, geofizik va kosmofizik kuzatuvlar, laboratoriya tajribalari yordamida aniqlanadi. Olingan ma'lumotlar xossalariga köra guruhlanadi va petrografik tasniflar, xaritalar hamda kesmalar şaklida ifodalanadi. Ölçanayotgan kattalikka qarab petrotezlik, petromagnit, petrozişlik kabi xaritalar tuziladi va ular asosida alohida hududlarning petrofizik tavsifi beriladi. Tadqiqotlarda jinslar xossalarining yönalişga boğliqligi — anizotropiya hodisasiga alohida e'tibor qaratiladi.

Petrofizik xossalar Yer pöstining turli qismlari qanday rivojlanganiga boğliq. Şu sababli jins xossalariga mineral tarkib va tuzilişning qanday ta'sir qilişini bilgan holda, uning fizik parametrlarini mineral tarkibidan kelib çiqib hisoblaş mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, petrofizikaning eng muhim qöllaniş sohasi — uglevodorod konlarini örganiş. Petrofiziklar kollektor jinslarning asosiy xossalarini aniqlaydi:

• litologiya — jinsning donadorligi, tarkibi va tuzilişi;
• ğovaklik — ğovaklar hajmining jins umumiy hajmiga nisbati;
• suv bilan töyinganlik — ğovaklarning suv egallagan uluşi;
• ötkazuvçanlik — suyuqlikning jins orqali oqib öta oliş qobiliyati.

Bu xossalar quduqlarda geofizik ölçovlar (karotaj) va laboratoriyada kern namunalarini tahlil qiliş orqali ölçanadi. Olingan ma'lumotlar asosida kondagi neft-gaz zahirasi va uni qazib oliş sur'ati modellaştiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, petrofiziklar kon sanoati, suv resurslari, geotermal energetika va karbonat angidridni yer ostida saqlaş sohalarida ham işlaydi.

ÖzME ma'lumotiça, 1960-yillarning örtalarida Özbekiston Fanlar akademiyasining Geologiya va geofizika instituti olimlari — I. H. Hamroboyev, E. Iskandarov, A. Musayev toğ jinslarining petrofizik xossalarini fizik-mexanik modellaş usulida tadqiq qilgan. ÖzME'ga köra, bugun petrofizika ma'danli jinslar uyumlarini qidiriş, toğ jinslarining kelib çiqişini va seysmik hodisalarni aniqlaş maqsadida Yer pöstining çuqur qatlamlarini örganişda muhim ahamiyat kasb etmoqda.