Pigmentlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Pigmentlar (lot. pigmentum— böyoq) — 1) (biologiyada) orga-nizmlar töqimalari tarkibiga kiradigan böyoq birikmalar. P. rangi ular molekulasi tarkibidagi quyoş spekt-rining közga körinadigan nurlarini (380—750 nm) tanlab yutadigan xromofor guruhi b-n boğliq. P. sitoxromlar, katalaza va b. fermentlar, membrana strukturam tarkibiga kiradi, oqsillar va lipidlar b-n birga kompleks qosil qiladi. Hujayrada P. max-sus tuzilmalar (xloroplastlar, xromoplastlar va b.) içida, ba'zan hujayra şirasida böladi. Köpçilik hayvonlarda maxsus P. hujayralari mavjud. P. fotobiol oçiq jarayonlarida (fotosintez, köriş, fotoregulyatsiya) katta ahamiyatga ega; nafas olişda iştirok etadi (gemoglobin, sitoxromlar, xromogenlar), organizmni ultrabi-nafşa nurlar ta'siridan saqlaydi (ösimliklarda — karotinoidlar va flavonoidlar, hayvonlarda — mela-ninlar), hayvon va ösimliklar rangini belgilaydi. P.dan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi. 2) (kimyoda) — suvda, organik eri-tuvçilarda, parda hosil qiluvçi mod-dalarda va b. böyaladigan muhitlarda erimaydigan (böyagiçlardan farqli ölaroq) yuqori dispers kukunsimon böyovçi moddalar. P. materiallarni korroziyadan saklaydigan plyonkalarning xossalarini yaxşilaydi. Organik P. — kimyoviy tuzilişi turliça bölgan sintetik böyoq moddalar. Monova disazopigment mahsulotlari muhim ahamiyatga ega. Bular yaşilsariq rangdan töq qizil ranggaça böladi. Ftalo-sianin P.ning rangi oç zangori, çidamligi b-n boşqa P. dan ajralib turadi. Sariq rangdan yaşil ranggaça bölgan olovbardoş politsiklik P.ning ham ahamiyati katta. Anorganik P. — tarkibida köp miqdorda te-mir oksidlari, sintetik mahsulotlar, oz miqdorda sulfidlar, selenidlar, oksidlar va xromatlar bölgan tabiiy minerallar. Anorganik P. ning rangi böğiq, organik P.ga qaraganda kam tatimli, ziçligi katta, yoruğlik-ka çidamli. P., asosan, lok-böyoq ma-teriallar (mas, emallar, böyoqlar, jumladan, bosmaxona böyoqlari va badiiy böyoklar), şuningdek, plastmassalar, rezinalar, quriliş materiallari, silikat sirlar (faqat anorganik P.), kosmetik preparatlar va b. tayyorlaşda, sun'iy va sintetik tolalarni böyaşda, sun'iy çarm va gazlamalarga bosma rang berişda köplab işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИГМЕНТЛАР (лот. pigmentum— бўёқ) — 1) (биологияда) орга-низмлар тўқималари таркибига кирадиган бўёқ бирикмалар. П. ранги улар молекуласи таркибидаги қуёш спект-рининг кўзга кўринадиган нурларини (380—750 нм) танлаб ютадиган хромофор гуруҳи б-н боғлиқ. П. цитохромлар, каталаза ва б. ферментлар, мембрана структурам таркибига киради, оқсиллар ва липидлар б-н бирга комплекс қосил қилади. Ҳужайрада П. мах-сус тузилмалар (хлоропластлар, хромопластлар ва б.) ичида, баъзан ҳужайра ширасида бўлади. Кўпчилик ҳайвонларда махсус П. ҳужайралари мавжуд. П. фотобиол очиқ жараёнларида (фотосинтез, кўриш, фоторегуляция) катта аҳамиятга эга; нафас олишда иштирок этади (гемоглобин, цитохромлар, хромогенлар), организмни ультраби-нафша нурлар таъсиридан сақлайди (ўсимликларда — каротиноидлар ва флавоноидлар, ҳайвонларда — мела-нинлар), ҳайвон ва ўсимликлар рангини белгилайди. П.дан озиқ-овқат ва фармацевтика саноатида фойдаланилади. 2) (кимёда) — сувда, органик эри-тувчиларда, парда ҳосил қилувчи мод-даларда ва б. бўяладиган муҳитларда эримайдиган (бўягичлардан фарқли ўлароқ) юқори дисперс кукунсимон бўёвчи моддалар. П. материалларни коррозиядан саклайдиган плёнкаларнинг хоссаларини яхшилайди. Органик П. — кимёвий тузилиши турлича бўлган синтетик бўёқ моддалар. Монова дисазопигмент маҳсулотлари муҳим аҳамиятга эга. Булар яшилсариқ рангдан тўқ қизил ранггача бўлади. Фтало-цианин П.нинг ранги оч зангори, чидамлиги б-н бошқа П. дан ажралиб туради. Сариқ рангдан яшил ранггача бўлган оловбардош полициклик П.нинг ҳам аҳамияти катта. Анорганик П. — таркибида кўп миқдорда те-мир оксидлари, синтетик маҳсулотлар, оз миқдорда сульфидлар, селенидлар, оксидлар ва хроматлар бўлган табиий минераллар. Анорганик П. нинг ранги бўғиқ, органик П.га қараганда кам татимли, зичлиги катта, ёруғлик-ка чидамли. П., асосан, лок-бўёқ ма-териаллар (мас, эмаллар, бўёқлар, жумладан, босмахона бўёқлари ва бадиий бўёклар), шунингдек, пластмассалар, резиналар, қурилиш материаллари, силикат сирлар (фақат анорганик П.), косметик препаратлар ва б. тайёрлашда, сунъий ва синтетик толаларни бўяшда, сунъий чарм ва газламаларга босма ранг беришда кўплаб ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.