Pilla
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 211–212-b. — ziyouz.com
Pilla — 1) köpgina haşarotlar ğum-bagining himoya qobiği. Odatda, P.ni liçinka ğumbakka aylanişdan oldin ajratgan ipakdan töqiydi. Mac, pişa örovçilar, kuyalar va b. P.si. Talaygina qönğizlar (mas, uzuntumşuq qönğiz)ning liçinkasi P.ni özi ajratgan şilimşiqdan yasaydi. Ba'zi haşarotlar (mas, xaltaçali kapalaklar) ğum-bagining rivojlanişi liçinka yaşagan ğilofda davom etadi. Köpçilik paşşalarning soxta P.si liçinka taşlagan pöstdan iborat.
Yomğir çuvalçangi, zuluklar, örgimçaklar va ayrim mollyuskalar tuxumi tuxum-P. içida rivojlanadi;
2) ipak qurtining ğumbakka aylanişidan oldin hosil qiladigan qobiği; tabiiy ipak olinadigan xom aşyo. Tut ipak kurti P.sining sanoat ahamiyati katta, şuningdek, xitoy eman ipak qurti, aylant ipak qurti P.laridan ham xom aşyo sifatida foy-dalaniladi. Ipak qurtlari özidan fibroin, seritsin (yopişqoq modda), pigment va b. moddalardan iborat ipak çiqarib, öz tanasi atrofida kavatmaqavat qilib (40 qavatgaça) P. öraydi. P., asosan, qobiq, ğumbak va ğumbak-ka aylaniş davrida qurt taşlagan teridan iborat. Tirik ğumbakli P. oğirligining 14—24%ni P. qobiği, 75— 85% ni ğumbak, 0,5%ni qurt taşlagan pust taşkil etadi. Bir dona P.dan örtaça 600—800 m ipak tolasi olinadi. Kurt zoti va u ni boqiş şaroitlariga qarab P. uzunligi 16 mm dan 46 mm gaça, eni 12 mm dan 24 mm gaça, tirik (ğumbagi öldirilmagan) P. oğirligi 1,2—3 g, quruq P. oğirligi 0,3— 1,3 g bölişi mumkin.
Tut ipak qurti P.si tuxumsimon, silindrsimon yoki urçuqsimon: oq, oqkulrang, sariq, puşti va kökiş böladi, suv ötkazmaydi. Tortiladigan P. kapalak oçmasligi uçun issiq havo yoki buğ b-n işlanib, ğumbagi öldiriladi, saklaşda buzilmasligi uçun kuri-tiladi. Tirik va quruq P. saralanmagan navli P. aralaşmasiga (1, 2-navli va 10% dan ortiq bölmagan navsiz P.lar), navsiz P.larga va qorapaçoqqa ajratiladi va alohidaalohida qabul qilinadi. 1, 2- navli P.dan kalava holidagi xom ipak, navsiz P.dan ipak ip olinadi. P. ğumbagi möynaçilik fermalaridan hayvonlarga ozuqa sifatida beriladi.
Naslçilik işlari uçun P. ipak kurti tuxumi zavodigy yuboriladi. P.ni mexanik apparatlarda issiq havo b-n dimlaş va quritiş keng tarqalgan. Ipak tolaning oz yoki köp çiqişi ipak kurti zotiga va P. sifatiga boğliq (q. Ipak).
Zohidjon Obidjonov.
Q.: Ipak
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИЛЛА — 1) кўпгина ҳашаротлар ғум-багининг ҳимоя қобиғи. Одатда, П.ни личинка ғумбакка айланишдан олдин ажратган ипакдан тўқийди. Mac, пиша ўровчилар, куялар ва б. П.си. Талайгина қўнғизлар (мас, узунтумшуқ қўнғиз)нинг личинкаси П.ни ўзи ажратган шилимшиқдан ясайди. Баъзи ҳашаротлар (мас, халтачали капалаклар) ғум-багининг ривожланиши личинка яшаган ғилофда давом этади. Кўпчилик пашшаларнинг сохта П.си личинка ташлаган пўстдан иборат.
Ёмғир чувалчанги, зулуклар, ўргимчаклар ва айрим моллюскалар тухуми тухум-П. ичида ривожланади;
2) ипак қуртининг ғумбакка айланишидан олдин ҳосил қиладиган қобиғи; табиий ипак олинадиган хом ашё. Тут ипак курти П.сининг саноат аҳамияти катта, шунингдек, хитой эман ипак қурти, айлант ипак қурти П.ларидан ҳам хом ашё сифатида фой-даланилади. Ипак қуртлари ўзидан фиброин, серицин (ёпишқоқ модда), пигмент ва б. моддалардан иборат ипак чиқариб, ўз танаси атрофида каватмақават қилиб (40 қаватгача) П. ўрайди. П., асосан, қобиқ, ғумбак ва ғумбак-ка айланиш даврида қурт ташлаган теридан иборат. Тирик ғумбакли П. оғирлигининг 14—24%ни П. қобиғи, 75— 85% ни ғумбак, 0,5%ни қурт ташлаган пуст ташкил этади. Бир дона П.дан ўртача 600—800 м ипак толаси олинади. Курт зоти ва у ни боқиш шароитларига қараб П. узунлиги 16 мм дан 46 мм гача, эни 12 мм дан 24 мм гача, тирик (ғумбаги ўлдирилмаган) П. оғирлиги 1,2—3 г, қуруқ П. оғирлиги 0,3— 1,3 г бўлиши мумкин.
Тут ипак қурти П.си тухумсимон, цилиндрсимон ёки урчуқсимон: оқ, оқкулранг, сариқ, пушти ва кўкиш бўлади, сув ўтказмайди. Тортиладиган П. капалак очмаслиги учун иссиқ ҳаво ёки буғ б-н ишланиб, ғумбаги ўлдирилади, саклашда бузилмаслиги учун кури-тилади. Тирик ва қуруқ П. сараланмаган навли П. аралашмасига (1, 2-навли ва 10% дан ортиқ бўлмаган навсиз П.лар), навсиз П.ларга ва қорапачоққа ажратилади ва алоҳидаалоҳида қабул қилинади. 1, 2- навли П.дан калава ҳолидаги хом ипак, навсиз П.дан ипак ип олинади. П. ғумбаги мўйначилик фермаларидан ҳайвонларга озуқа сифатида берилади.
Наслчилик ишлари учун П. ипак курти тухуми заводигй юборилади. П.ни механик аппаратларда иссиқ ҳаво б-н димлаш ва қуритиш кенг тарқалган. Ипак толанинг оз ёки кўп чиқиши ипак курти зотига ва П. сифатига боғлиқ (қ. Ипак).
Зоҳиджон Обиджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.