Pilla tortiş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212–213-b. — ziyouz.com
Pilla tortiş PILLA TORTIŞ, pilla çuviş, — pilla qobiğidan xom ipak oliş jarayoni. Bir neça bosqiçni öz içiga oladi. Dastlab pilla kapalak oçmasligi uçun issiq havo yoki buğda unga işlov berilib, ğumbagi öldiriladi; buzilmasligi uçun maxsus apparatlarda quritiladi; sifati böyiça sarala-nadi (sortlarga ajratiladi); nihoyat, P.t.da pilla sir-tidagi çulğamlar, ipak tolasi va pilla içidagi çulğanmaydigan parda olinadi. Pillalardan yakka tolalarini çuvitib tortib oliş uçun tozalanib, saralanib va quritilgan pillalar maxsus idişda maxsus suyuk,lik va muayyan t-rada buğlanib ivitiladi. Har bir ivigan pillaning yakka tola uçi topilib tortiladi (nomi şundan), bir neça yakka tolalar qöşilib kalava qilib öraladi. Ana şu mahsulot xom ipak deb ataladi. Xom ipakni yigirib va pişitib, şoyi töqiş uçun tayyor ipak (ipak tola) olinadi.
P. t. (pillakaşlik) xunarmandçilikning qad. turlaridan. Özbekistonda ilgari (4-a.da ) Samarqand, Buxoro Xiva, Marğilon, Andijon, Qöqon kabi şaharlarda P.t. asosan, qölda bajarilgan, ipak tolalari kul çarxida yigirilgan, endi bu işlar P.t. avtomati yordamida, yigiriş maşinalarida amalga oşiriladi.
P.t. avtomatida bir neçta (mas, 12 ta) stanok-tos, har qaysi stanok-tosda bir neçta (mas, 10 ta) dan tutqiç va ipak kalavasini öraydigan çarx böladi. Har bir tutqiç qarşisiga örna-tilgan tos içida uçi topilgan pillalar (mas, 67— 70 ta pilla) böladi. Ta'minlovçi vilka yordamida taranglovçi valik orqali uçi boğlangan pillalar tosga donalab taşlab turiladi va tut-qiç asosidagi diyekka ilaştiriladi. Disk aylanganda ipak tortilib, kalavaga öralaveradi. Maboda tolalar uzilsa, avtomat maşina yuk va riçag ta'sirida öz-özidan töxtaydi. P.t. avtomatida ma'lum ingiçka-yöğonlik va pişiklikdagi texnika ipagi yoki xom ipak olinadi (q. Ipakçşşk sanoati, Pillaçilik).
As: Abduqodirov, Pillaçiligimiz tarixidan lavhalar, T., 2000.
Q.: Pillaçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИЛЛА ТОРТИШ, пилла чувиш, — пилла қобиғидан хом ипак олиш жараёни. Бир неча босқични ўз ичига олади. Дастлаб пилла капалак очмаслиги учун иссиқ ҳаво ёки буғда унга ишлов берилиб, ғумбаги ўлдирилади; бузилмаслиги учун махсус аппаратларда қуритилади; сифати бўйича сарала-нади (сортларга ажратилади); ниҳоят, П.т.да пилла сир-тидаги чулғамлар, ипак толаси ва пилла ичидаги чулғанмайдиган парда олинади. Пиллалардан якка толаларини чувитиб тортиб олиш учун тозаланиб, сараланиб ва қуритилган пиллалар махсус идишда махсус суюк,лик ва муайян т-рада буғланиб ивитилади. Ҳар бир ивиган пилланинг якка тола учи топилиб тортилади (номи шундан), бир неча якка толалар қўшилиб калава қилиб ўралади. Ана шу маҳсулот хом ипак деб аталади. Хом ипакни йигириб ва пишитиб, шойи тўқиш учун тайёр ипак (ипак тола) олинади.
П. т. (пиллакашлик) хунармандчиликнинг қад. турларидан. Ўзбекистонда илгари (4-а.да ) Самарқанд, Бухоро Хива, Марғилон, Андижон, Қўқон каби шаҳарларда П.т. асосан, қўлда бажарилган, ипак толалари кул чархида йигирилган, энди бу ишлар П.т. автомати ёрдамида, йигириш машиналарида амалга оширилади.
П.т. автоматида бир нечта (мас, 12 та) станок-тос, ҳар қайси станок-тосда бир нечта (мас, 10 та) дан тутқич ва ипак калавасини ўрайдиган чарх бўлади. Ҳар бир тутқич қаршисига ўрна-тилган тос ичида учи топилган пиллалар (мас, 67— 70 та пилла) бўлади. Таъминловчи вилка ёрдамида тарангловчи валик орқали учи боғланган пиллалар тосга доналаб ташлаб турилади ва тут-қич асосидаги диекка илаштирилади. Диск айланганда ипак тортилиб, калавага ўралаверади. Мабода толалар узилса, автомат машина юк ва ричаг таъсирида ўз-ўзидан тўхтайди. П.т. автоматида маълум ингичка-йўғонлик ва пишикликдаги техника ипаги ёки хом ипак олинади (қ. Ипакчшшк саноати, Пиллачилик).
Ас: Абдуқодиров, Пиллачилигимиз тарихидан лавҳалар, Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.