Pireney toğlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221-b. — ziyouz.com
Pireney toğlari - Yevropaning jan.-ğarbidagi toğ sistemasi. Ispaniya, Fransiya va Andorra hududlarida. Tabiiy şaroitlariga qarab P.t. Ğarbiy, Markaziy va Şarqiy qismlarga bölinadi. Biskay qöltiğidan Örta dengizgaça 450 km ga çözilgan, eni 20—110 km, aksari qismining bal. 2500—3200 m, eng baland joyi 3404 m (Aneto çöqkisi). P.t. orqali Fransiya va Is-paniyaning davlat çegaralari ötgan.
Alp burmalanişi davrida P.t.ning gersin davrida vujudga kelgan negizi ança kötarilgan. Öq zonasi yaxlit bölib, suvayirğiç qismi ham boşdan oxirigaça uzluksiz davom etgan. Dovonlari 1500— 2000 m balandlikda. Şim. yon bağri tik, jan. esa qiya. P.t.ning pleystotsen davrida muzlanişga uçragan eng baland örta qismi, asosan, kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan bölib, alp relyef şakllariga ega. Toğ tepalaridagi muzliklarning umumiy mayd. 40 km2. Foydali qazilmalardan temir va marganets ru-dalari, qönğir kumir, boksit, kobalt, rux, vismut konlari, mineral suvli buloklar bor. Kurort kup. Ikli-mi P.t.ning köp qismida mö'tadil sernam, jan.-şarqida subtropik iqlim. Yanv. ning örtaça t-rasi toğ etaklarida 4—8°, toğ tepalarida —8°dan —10° gaça, iyulniki şu joylarda 18—24° va 5—6°. Yillik yoğin şim. yon bağirlarida 500— 750 mm. P.t.ning köp kismida yoğin yil davomida yoğadi. Yirik daryolari: Ebro, Adur va Garonna. Daryolari yil davomida sersuv, çuqur vodiylar orqali oqadi va gidroenergiya resurelariga boy. Karst relyefli yerlarda yer osti köllari va ayrim qismlari yer ostida oquvçi daryolar uçraydi. Toğ yon bağirlarida keng bargli va igna bargli urmonlar bor. 1800— 2100 m dan yukrrisi subalp va alp ötloklari. Jan. va şarkiy yon bağrida örmon b-n birga makvis va gariga çakalakzorlari ham uçraydi. Tuproği köp joylarda jigar-rang va qönğir örmon tuproklar. Tabiiy landşaft va noyob hayvonlarni saqlaş maqsadida milliy boğ va qöriqxonalar taşkil qilingan. Alpinizm, turizm rivoj topgan, qişki sport öyinlari ötkaziladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПИРЕНЕЙ ТОҒЛАРИ - Европанинг жан.-ғарбидаги тоғ системаси. Испания, Франция ва Андорра ҳудудларида. Табиий шароитларига қараб П.т. Ғарбий, Марказий ва Шарқий қисмларга бўлинади. Бискай қўлтиғидан Ўрта денгизгача 450 км га чўзилган, эни 20—110 км, аксари қисмининг бал. 2500—3200 м, энг баланд жойи 3404 м (Ането чўқкиси). П.т. орқали Франция ва Ис-паниянинг давлат чегаралари ўтган.
Альп бурмаланиши даврида П.т.нинг герцин даврида вужудга келган негизи анча кўтарилган. Ўқ зонаси яхлит бўлиб, сувайирғич қисми ҳам бошдан охиригача узлуксиз давом этган. Довонлари 1500— 2000 м баландликда. Шим. ён бағри тик, жан. эса қия. П.т.нинг плейстоцен даврида музланишга учраган энг баланд ўрта қисми, асосан, кристалли ва метаморфик жинслардан тузилган бўлиб, альп рельеф шаклларига эга. Тоғ тепаларидаги музликларнинг умумий майд. 40 км2. Фойдали қазилмалардан темир ва марганец ру-далари, қўнғир кумир, боксит, кобальт, рух, висмут конлари, минерал сувли булоклар бор. Курорт куп. Икли-ми П.т.нинг кўп қисмида мўътадил сернам, жан.-шарқида субтропик иқлим. Янв. нинг ўртача т-раси тоғ этакларида 4—8°, тоғ тепаларида —8°дан —10° гача, июлники шу жойларда 18—24° ва 5—6°. Йиллик ёғин шим. ён бағирларида 500— 750 мм. П.т.нинг кўп кисмида ёғин йил давомида ёғади. Йирик дарёлари: Эбро, Адур ва Гаронна. Дарёлари йил давомида серсув, чуқур водийлар орқали оқади ва гидроэнергия ресуреларига бой. Карст рельефли ерларда ер ости кўллари ва айрим қисмлари ер остида оқувчи дарёлар учрайди. Тоғ ён бағирларида кенг баргли ва игна баргли урмонлар бор. 1800— 2100 м дан юкрриси субальп ва альп ўтлоклари. Жан. ва шаркий ён бағрида ўрмон б-н бирга маквис ва гарига чакалакзорлари ҳам учрайди. Тупроғи кўп жойларда жигар-ранг ва қўнғир ўрмон тупроклар. Табиий ландшафт ва ноёб ҳайвонларни сақлаш мақсадида миллий боғ ва қўриқхоналар ташкил қилинган. Альпинизм, туризм ривож топган, қишки спорт ўйинлари ўтказилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.