Pirmuhammadxon

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224–225-b. — ziyouz.com

Pirmuhammadxon (? - 1567.12.3) - Balx hokimi (1546-67). Şayboniylarryan. Jonibek Sultonnint ögli. P. davrida Balx hokimligi kuçayib, töliq mustaqil xonlikka aylangan. Buxoro xoni Abdulaziz (1540—50) Balxning mustaqilligiga barham beriş maqsadida katta harbiy yurişga otlangan, biroq bu safar uning vafoti tufayli qoldirilgan. Buxoro taxtiga Muhammadyor Sulton ötqazilgan. P. ta'ziya izhor etiş uçun Buxoroga kelib, turli nayranglar b-n taxtni egallab olgan (1550 y. 18 avg.). Biroq amaldorlar va ulamolarning aksariyati P.ni qöllab-quvvatlamagan. Jöybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom ham uni tan olmagan. P. şundan söng Buxoro taxtiga öz kişisi — şaybo-niylardan Umarğozi Sulton (Özbekxon nomi b-n köproq maşhur)ni ötqazişga uringan. U Buxoroda oliy hukmdor sifatida bir yilça turgan, lekin amirlar va eşon Xoja Muhammad Islomdan kömak ololmagaç, Buxoroni tark etişga, taxtni yana Muhammadyor Sultonga qaytarişga majbur bölgan. Movarounnahrdagi içki nizolar kuçaygan davrda (1551—56) P. jiyani Abdullaxonni (q. Abdullaxon IF) NavrözAhmad-xoma qarşi kuraşini quvvatlab turgan. Navröz Ahmadxon vafotidan foy-dalangan Abdullaxon Buxoroni egallagan. P. nomiga xutba öqilgan. P. 1561 y. 18 apr.gaça şayboniylarning oliy xoni bölib qolgan, garçi uning nomiga xutba öqilib, tanga zarb etilsada, u faqat nomigagina xon edi. Ba-daxşon va Balxdagi notinçliklar sa-babli P. Balxni tark etib, Buxoroga kela olmasdi. Şuning uçun bu yerda 1557 y.dan amalda Abdullaxon hukmronlik qilgan. Badaxşon hokimi temuriy Sulaymonşoh 1560 y. iyul—avg.da Balxga yuriş qilganda P. Abdullaxondan yordam söragan. Çaşmai koziron degan joydagi jangda şayboniy sultonlar ğalaba qilişgan. Bundan ruhdangan P. Toxaristondagi Qunduz va Toliqon ş.larini egallaş maqsadida 1560 y. 5 sent. da yuriş qilgan. 1561 y. P. b-n Abdullaxon örtasida ixtilof yuzaga kelgan, bunga sabab P.ning Buxoroni Abdullaxondan tortib olib, evaziga unga Balxni bermoqçi ekanligi bölgan. Biroq, bunga P.ning öğli Dinmuhammad sulton norozi bölib, otasiga qarşi isyon kötargan. Xoja Muhammad Islom ham bunga qarşi çiqkan. Abdullaxon Karmanadan otasi Iskandarxonni keltirib taxtga ötqazgan (1561 y. may) va P. nomini xut-badan çiqarib taşlagan. P. faol içki va taşqi siyosat yurgizgan. Uning davrida Balx xonligi Abivard, Marv viloyati va Termiz hisobiga kengaygan. Jan.dagi Gurzuvon va Garçiston viloyatlari çegaralari mustahkamlangan.

Ad.: Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПИРМУҲАММАДХОН (? - 1567.12.3) - Балх ҳокими (1546-67). Шайбонийларрян. Жонибек Султоннинт ўгли. П. даврида Балх ҳокимлиги кучайиб, тўлиқ мустақил хонликка айланган. Бухоро хони Абдулазиз (1540—50) Балхнинг мустақиллигига барҳам бериш мақсадида катта ҳарбий юришга отланган, бироқ бу сафар унинг вафоти туфайли қолдирилган. Бухоро тахтига Муҳаммадёр Султон ўтқазилган. П. таъзия изҳор этиш учун Бухорога келиб, турли найранглар б-н тахтни эгаллаб олган (1550 й. 18 авг.). Бироқ амалдорлар ва уламоларнинг аксарияти П.ни қўллаб-қувватламаган. Жўйбор хожаларидан Хожа Муҳаммад Ислом ҳам уни тан олмаган. П. шундан сўнг Бухоро тахтига ўз кишиси — шайбо-нийлардан Умарғози Султон (Ўзбекхон номи б-н кўпроқ машҳур)ни ўтқазишга уринган. У Бухорода олий ҳукмдор сифатида бир йилча турган, лекин амирлар ва эшон Хожа Муҳаммад Исломдан кўмак ололмагач, Бухорони тарк этишга, тахтни яна Муҳаммадёр Султонга қайтаришга мажбур бўлган. Мовароуннаҳрдаги ички низолар кучайган даврда (1551—56) П. жияни Абдуллахонни (қ. Абдуллахон IF) НаврўзАҳмад-xoma қарши курашини қувватлаб турган. Наврўз Аҳмадхон вафотидан фой-даланган Абдуллахон Бухорони эгаллаган. П. номига хутба ўқилган. П. 1561 й. 18 апр.гача шайбонийларнинг олий хони бўлиб қолган, гарчи унинг номига хутба ўқилиб, танга зарб этилсада, у фақат номигагина хон эди. Ба-дахшон ва Балхдаги нотинчликлар са-бабли П. Балхни тарк этиб, Бухорога кела олмасди. Шунинг учун бу ерда 1557 й.дан амалда Абдуллахон ҳукмронлик қилган. Бадахшон ҳокими темурий Сулаймоншоҳ 1560 й. июл—авг.да Балхга юриш қилганда П. Абдуллахондан ёрдам сўраган. Чашмаи козирон деган жойдаги жангда шайбоний султонлар ғалаба қилишган. Бундан руҳданган П. Тохаристондаги Қундуз ва Толиқон ш.ларини эгаллаш мақсадида 1560 й. 5 сент. да юриш қилган. 1561 й. П. б-н Абдуллахон ўртасида ихтилоф юзага келган, бунга сабаб П.нинг Бухорони Абдуллахондан тортиб олиб, эвазига унга Балхни бермоқчи эканлиги бўлган. Бироқ, бунга П.нинг ўғли Динмуҳаммад султон норози бўлиб, отасига қарши исён кўтарган. Хожа Муҳаммад Ислом ҳам бунга қарши чиқкан. Абдуллахон Карманадан отаси Искандархонни келтириб тахтга ўтқазган (1561 й. май) ва П. номини хут-бадан чиқариб ташлаган. П. фаол ички ва ташқи сиёсат юргизган. Унинг даврида Балх хонлиги Абивард, Марв вилояти ва Термиз ҳисобига кенгайган. Жан.даги Гурзувон ва Гарчистон вилоятлари чегаралари мустаҳкамланган.

Ад.: Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.