Pirmuhammadxon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Pirmuhammadxon (tuğilgan yili noma'lum — 1567-yil 12-mart) — şayboniylar sulolasiga mansub hukmdor, 1546–1567-yillarda Balx hokimi, 1551–1561-yillarda nomigagina şayboniylarning oliy xoni. Jonibek Sultonning öğli. ÖzME'ga köra, uning davrida Balx hokimligi kuçayib, amalda Buxorodan mustaqil xonlikka aylangan.
Buxoro taxti uçun kuraş
13ÖzME'ga köra, Buxoro xoni Abdulaziz (1540–1550) Balxning mustaqilligiga çek qöyiş uçun katta yurişga tayyorlangan, ammo vafoti sababli bu reja amalga oşmagan. Buxoro taxtiga Muhammadyor Sulton ötqazilgan. Pirmuhammadxon ta'ziya bildiriş bahonasida Buxoroga kelib, 1550-yil 18-avgustda hiyla yöli bilan taxtni egallagan. Biroq amaldorlar va ulamolarning köpçiligi, jumladan nufuzli jöybor xöjalaridan Xöja Muhammad Islom uni qöllab-quvvatlamagan. Şundan söng u taxtga özining odami — şayboniy Umarğozi Sultonni (Özbekxon nomi bilan ham tanilgan) ötqazişga uringan. Taxminan bir yil Buxoroda turgaç, amirlar va Xöja Muhammad Islomdan yordam ololmagan Pirmuhammadxon şaharni tark etib, hokimiyatni yana Muhammadyor Sultonga qaytarişga majbur bölgan.
Oliy xon
131551–1556-yillarda Movarounnahrda içki nizolar kuçaygan paytda Pirmuhammadxon jiyani Abdullaxonning Navröz Ahmadxonga qarşi kuraşini qöllab turgan. Navröz Ahmadxon vafotidan söng Abdullaxon Buxoroni egallagan va xutba Pirmuhammadxon nomiga öqilgan. ÖzME'ga köra, u 1561-yil 18-aprelgaça rasman şayboniylarning oliy xoni hisoblangan, uning nomidan tanga zarb qilingan, biroq Badaxşon va Balxdagi notinçliklar tufayli Buxoroga kela olmagan. Şu bois 1557-yildan Buxoroni amalda Abdullaxon boşqargan.
1560-yil yozida Badaxşon hokimi temuriy Sulaymonşoh Balxga yuriş qilganida Pirmuhammadxon Abdullaxondan madad söragan; Çaşmai Koziron yonidagi jangda şayboniy sultonlar ğolib çiqqan. Bu ğalabadan söng u Toxaristondagi Qunduz va Toliqon şaharlarini oliş uçun 1560-yil sentabrida yurişga otlangan.
Abdullaxon bilan ixtilof
131561-yilda Pirmuhammadxon va Abdullaxon orasida kelişmovçilik çiqqan: ÖzME'ga köra, Pirmuhammadxon Buxoroni Abdullaxondan olib, evaziga unga Balxni bermoqçi bölgan. Bu rejaga uning öz öğli Dinmuhammad Sulton qarşi çiqib, otasiga qarşi isyon kötargan, Xöja Muhammad Islom ham uni qöllamagan. 1561-yil mayida Abdullaxon otasi Iskandarxonni Karmanadan keltirib, oliy xon qilib kötargan, Pirmuhammadxon nomi esa xutbadan olib taşlangan.
Siyosati
13ÖzME uni faol içki va taşqi siyosat yuritgan hukmdor sifatida tavsiflaydi. Uning hukmronligi yillarida Balx xonligi Abivard, Marv viloyati va Termiz hisobiga kengaygan, janubdagi Gurzuvon va Ğarçiston viloyatlari bilan çegaralar mustahkamlangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Pirmuhammadxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3639 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPirmuhammadxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3639
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3639
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 7-jild, 224–225-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 224–225-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.