Hokim

Hokim — Özbekistonda viloyat, tuman va şaharni boşqaradigan oliy mansabdor şaxs. U bir vaqtning özida hududdagi vakillik organiga ham, ijro hokimiyatiga ham rahbarlik qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, söz arabça «hokim» — «hukmdor, hakam» sözidan kelib çiqqan va vazifasi jihatidan şaharda mer, viloyatda gubernatorga yaqin keladi.12

ÖzME bu lavozimni özbek davlatçiligining qadimiy an'analari bilan boğlaydi. Unda keltirilişiça, Aleksandr Makedonskiy yurişlari davrida ham mahalliy zodagonlardan tayinlangan boşqaruvçilar bölgan: Baqtriyada Artaboz, Söğdda esa Oksiart va Xoriyen şunday vazifani bajargan. Amir Temur va Temuriylar saltanatida davlat ikki bosqiçli tuzilgan: markazda yuqori martabali amaldorlar, viloyatlarda esa hokimlar boşqaruvni olib borgan va amalda öz hududining haqiqiy xöjayini hisoblangan. Keyingi davrda Örta Osiyo xonliklarida ma'lum bir şahar va unga tutaş qişloqlarni idora qiliş uçun qöyilgan amaldor ham şu nom bilan atalgan.

Özbekça Vikipediya arab mamlakatlarining köpida bu atama hukmdor unvoni sifatida işlatilganini, Turkiya, Indoneziya va Malayziyada esa unga yaqin «hakim» sözi sudyani bildirişini qayd etadi. Qozoğistonda «äkim» şakli mahalliy boşqaruv rahbari ma'nosida qöllanadi.

Mustaqillik e'lon qilingaç, mahalliy boşqaruvni mustahkamlaş uçun hokim lavozimi qayta joriy etildi. ÖzME'ga köra, uning asosiy vazifalarini Oliy Kengaş 1992-yil 4-yanvarda qabul qilgan mahalliy hokimiyat idoralarini qayta taşkil etiş haqidagi qonun belgilab bergan. Keyinroq hokimlar va mahalliy kengaşlar işining taşkiliy asoslari 1993-yil 2-sentabrdagi «Mahalliy davlat hokimiyati töğrisida»gi qonunda mustahkamlangan. 1992-yilgi Konstitutsiyaning 99-moddasi viloyat, tuman va şaharlarda xalq deputatlari kengaşlariga hokimlar boşçilik qilişini nazarda tutgan. ÖzME yozgan davrda kengaş va hokimning vakolat muddati beş yil bölgan.

Viloyat hokimlari va Toşkent şahri hokimini Prezident tayinlaydi va lavozimdan ozod qiladi, nomzod esa tegişli kengaş tomonidan tasdiqlanadi. Tuman va şahar hokimlarini yuqori turuvçi hokim tayinlaydi, ularni ham mahalliy kengaş tasdiqlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, hokim tegişli kengaşning deputatlari orasidan tanlanadi; viloyat va poytaxt hokimi Prezident hamda kengaş oldida, tuman va şahar hokimi esa yuqori hokim va kengaş oldida hisob beradi.

Hokim yakkaboşçilik asosida iş yuritadi: u qarorlar qabul qiladi va farmoyişlar çiqaradi, bu hujjatlar hudud içida majburiy kuçga ega. ÖzME ta'kidlaşiça, u nafaqat öz qarorlari, balki özi boşqarayotgan organlarning faoliyati uçun ham şaxsan javob beradi. Hokimning birinçi örinbosari va örinbosarlari soni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Rusça Vikipediyada mahalliy hokimiyat ixtiyoridagi masalalar sanab ötiladi: qonuniylik va jamoat tartibini ta'minlaş, hududning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivoji, mahalliy byudjetni tuziş va ijro etiş, mahalliy soliq va yiğimlarni belgilaş, kommunal xöjalikni boşqariş, atrof-muhitni muhofaza qiliş hamda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş. Hokim fuqarolarning özini özi boşqariş organlari faoliyatini ham yönaltiradi va boşqa hududlar bilan şartnomaviy munosabatlarga kirişa oladi.