Piyoz

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207–209-b. — ziyouz.com

Piyoz (Allium) — loladoşlar oilasiga mansub ikki yillik va köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi, sabzavot va manzarali ekin. Şim. yarim şarda 500 ga yaqin turi ma'lum. Eng köp turlari Örta Osiyo, Kavkaz, Şarqiy Sibirda, kamroq turi Yevropada va Uzoq Şarkda uçraydi. Özbekistonda P.ning doyra piyoz (qirqbarg piyoz), piskom P. (toğ piyoz), körimsiz piyoz, ğadir-budur piyoz, havorang P. (gulpi-yoz), yovvoyisarimsoq P., sarimsoq P. (sarimsoq), Şubert P.i (çöçqa piyoz), qoratov piyozi (çöçqaquloq), novça piyoz (anzur piyoz), çimyon P., Seversov P. i kabi 15 yovvoyi turi usadi. Asosan, 6 turi — oş P. (vatani Örta Osiyo va Afğoniston), batun P. (vatani Şarqiy Sibirning janubi), porey P. (vatani Örta dengiz böylari) va b. ekib yetiştiriladi.

Eng köp tarqalgan turi oş P. (A.sera L.) tuproq unumdorligiga ğoyat talabçan, sovuqqa çidamli va öta namsevar sabzavot ekini. Örta Osiyodan taşqari AQŞ, Bolgariya, Ispaniya, Misr, Fransiya, Italiya va Yaponiyada köp ekiladi. Özbekistonda 2 yillik, ay-rim mamlakatlarda 2 va 4 yillik ekin. P. boşlari yapaloq, uzunçoq yoki yumaloq. Tarkibida (navlariga qarab) 2,4—14% qand, 2—13,9 mg% S vitami-ni, efir moyi, bargida esa 19—57,7 mg% S vitamini, şuningdek, A, V,, B2 vitaminlari va 1,3—5,9 mg% A pro-vitamini, limon va olma kislotalar, fitonsidlar va b. bor.

P. boşi poyasining şoxlanişiga qarab kam, örtaça va kup uyali navlarga ajratiladi. Kam uyali navlar 1, ay-rim hollarda 2, örta uyali navlar 2— 3, köp uyali navlar 5 va undan kup pi-yozboşlar hosil qiladi. Ta'miga kura, oş piyoz navlari aççiq, yarim aççik, va çuçuk turlarga ajratiladi.

P., asosan, ovqatga işlatiladi. Tabobatda oşqozon-içak, nafas organlari va yurak-tomir sistemasi kasalliklarini davolaşda foydalaniladi. Oş P. bir yoki bir neça generativ va vegetativ kurtaklar joylaşgan qisqa poyadan iborat. Guli ikki jinsli. Il-dizi popuk ildiz. Uruği uç qirrali, 1000 donasi 2,5—4 g. P. janubiy, ğar-biy, şarqiy kenja turlarga bölinadi. Özbekiston va Qozoğiston janubida janubiy va, qisman, ğarbiy kenja turga oid mahalliy navlar tarqalgan. Bularga Andijon oq P.i (yirik, oq), Samarqand qizil 172 P.i (dumaloqyassi, qizil), marğilon P.i yoki tuxum P. (çözik, tuxumsimon, oq), Qoratol P.i( dumalok, tillarang), Farobi (yirik, dumaloqyassi, oq), Kaba 132 (yirik, dumaloq, jigarrangsarik), Tungani-56 (dumaloqyassi, töq binafşarang) va Ispan 313 (yirik, dumaloq, oç sarik) P.lari va b. kiradi.

Örta Osiyo, jumladan, Özbekistonda 1-yili dalaga uruği sepilib, iste'mol uçun oş P. (boşpiyoz) olinadi. 2-yili boş P. ekilib, uruğ olinadi. Özbekiston şaroitida P. ekiladigan yer iloji boriça begona ötlar çiqmaydigan qilib tayyorlanadi, kuzgi şudgor erta ötka-ziladi, kultivatsiya qilinadi, mola bosiladi. P. ekiladigan yerning gektariga 20—25 t çirigan göng, texnologiya talablariga köra mineral öğitlar solinadi. Örta Osiyoda P. 3 muddatda: erta köklamda (fev. oxiri — mart boşlari-da); yozkuzda (avg. oxiri — sent. boşlarida) va keç kuzda (noyab.da, «töqson bosdi») ekiladi.

P. sabzavot va dala almaşlab ekiş tizimida yetiştiriladi. Eng yaxşi ötmişdoşlar — karam, pomidor, bodring, kuzgi don ekinlari anğizi, kartoşka. Ösuv davrida oziklantiriladi, suğoriladi (yer osti suvlari çukur joylaşgan böz tuprokli yerlarda 12, ötloqibotqoqi tuproklarda 7—8 marta), qölda yoki kimyoviy usulda ötoqqilinadi. Sent. oxiri — okt. boşlarida qazilib, avval dalada, keyin usti yopiq joylarda kuritiladi, saralanadi, har xil çiqitlardan tozalanadi. Hosildorligi 120 dan 400— 600 s/ga. Uruğ olişda saralangan, navdor P. boşi (nöş) egatlarga ekiladi. Mayda P. boşçalarini nöş qilib erta bahorda kökpiyoz va yoz boşida boş piyoz oliş uçun P. boşi (nöş) kdsaladi- P. uruği iyun oxiri — iyul boşlarida yetiladi. Gektaridan örtaça 3—5 s, ayrim xöjaliklarda 10 s gaça uruğ olinadi.

Asosiy zararkunandal ar i: P. paşşasi, tamaki şirasi, P. parvonasi; kasal l ikl ar i : böyin çirişi, soxta kul, k°RakUya> virus kasalliklari.

Oş P. va uning nöşidan taşqari, P.ning batun, porey, şnitt, şalot va juda köp boşqa turlari xam ozik-ovkatga işlatiladi. Batun P., (A.ﬁ stulosum) piyoz boş tugmaydigan köp yillik ösimlik. Bir joyda 3—4 y. usadi (Salatniy 35 navi). Barglari 25—30 sm bölganda

— may oxirida yiğiştiriladi. Hosildorligi 300 s/ga. Porey P. (A. porrum)

— piyozboş tugmaydigan köp yillik ösimlik. Uzun niştarsimon bargli, soxta poyali köp yillik ösimlik. Hosildorligi 250 s/ga. Şnitt (Sibir) P. (A. scho-enoprasum) — vatani Janubiy Osiyo bölgan köp yillik ösimlik. Kam mikdorda yetiştiriladi. Kuçli şoxlanadi — 3 yoşlisi 50 tagaça barg çiqaradi. Bargida 70—105 mg% S vita-mini bor. Sovuqqa öta çidamli, hosildorligi 150—200s/ga. Şalot P. (A. ascalonicum) — vatani Janubiy Osiyo bölgan kup yillik usimlik. P. boşçalari mayda. Asosan, Kavkazda oçik va yopiq (himoyalangan) tuprokqa bahorda ekiladi. P.ning vegetativ köpayadigan sarimsoq P. (A.sativum) turi qimmatli sabzavot ekini (q. Sarimsoq). P.ning ayrim yovvoyi turlari bargi yoki piyozboşi iste'mol qilinadi, piskom P. (A. pskemens) kabi böyi 1 m ga boradigan ayrim turlari manza-rali boğdorçiliqsa ekiladi.

Orip Qodirxöjayev.

Q.: Sarimsoq

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПИЁЗ (Allium) — лоладошлар оиласига мансуб икки йиллик ва кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми, сабзавот ва манзарали экин. Шим. ярим шарда 500 га яқин тури маълум. Энг кўп турлари Ўрта Осиё, Кавказ, Шарқий Сибирда, камроқ тури Европада ва Узоқ Шаркда учрайди. Ўзбекистонда П.нинг дойра пиёз (қирқбарг пиёз), писком П. (тоғ пиёз), кўримсиз пиёз, ғадир-будур пиёз, ҳаворанг П. (гулпи-ёз), ёввойисаримсоқ П., саримсоқ П. (саримсоқ), Шуберт П.и (чўчқа пиёз), қоратов пиёзи (чўчқақулоқ), новча пиёз (анзур пиёз), чимён П., Северцов П. и каби 15 ёввойи тури усади. Асосан, 6 тури — ош П. (ватани Ўрта Осиё ва Афғонистон), батун П. (ватани Шарқий Сибирнинг жануби), порей П. (ватани Ўрта денгиз бўйлари) ва б. экиб етиштирилади.

Энг кўп тарқалган тури ош П. (А.сера L.) тупроқ унумдорлигига ғоят талабчан, совуққа чидамли ва ўта намсевар сабзавот экини. Ўрта Осиёдан ташқари АҚШ, Болгария, Испания, Миср, Франция, Италия ва Японияда кўп экилади. Ўзбекистонда 2 йиллик, ай-рим мамлакатларда 2 ва 4 йиллик экин. П. бошлари япалоқ, узунчоқ ёки юмалоқ. Таркибида (навларига қараб) 2,4—14% қанд, 2—13,9 мг% С витами-ни, эфир мойи, баргида эса 19—57,7 мг% С витамини, шунингдек, А, В,, В2 витаминлари ва 1,3—5,9 мг% А про-витамини, лимон ва олма кислоталар, фитонцидлар ва б. бор.

П. боши поясининг шохланишига қараб кам, ўртача ва куп уяли навларга ажратилади. Кам уяли навлар 1, ай-рим ҳолларда 2, ўрта уяли навлар 2— 3, кўп уяли навлар 5 ва ундан куп пи-ёзбошлар ҳосил қилади. Таъмига кура, ош пиёз навлари аччиқ, ярим аччик, ва чучук турларга ажратилади.

П., асосан, овқатга ишлатилади. Табобатда ошқозон-ичак, нафас органлари ва юрак-томир системаси касалликларини даволашда фойдаланилади. Ош П. бир ёки бир неча генератив ва вегетатив куртаклар жойлашган қисқа поядан иборат. Гули икки жинсли. Ил-дизи попук илдиз. Уруғи уч қиррали, 1000 донаси 2,5—4 г. П. жанубий, ғар-бий, шарқий кенжа турларга бўлинади. Ўзбекистон ва Қозоғистон жанубида жанубий ва, қисман, ғарбий кенжа турга оид маҳаллий навлар тарқалган. Буларга Андижон оқ П.и (йирик, оқ), Самарқанд қизил 172 П.и (думалоқясси, қизил), марғилон П.и ёки тухум П. (чўзик, тухумсимон, оқ), Қоратол П.и( думалок, тилларанг), Фароби (йирик, думалоқясси, оқ), Каба 132 (йирик, думалоқ, жигаррангсарик), Тунгани-56 (думалоқясси, тўқ бинафшаранг) ва Испан 313 (йирик, думалоқ, оч сарик) П.лари ва б. киради.

Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистонда 1-йили далага уруғи сепилиб, истеъмол учун ош П. (бошпиёз) олинади. 2-йили бош П. экилиб, уруғ олинади. Ўзбекистон шароитида П. экиладиган ер иложи борича бегона ўтлар чиқмайдиган қилиб тайёрланади, кузги шудгор эрта ўтка-зилади, култивация қилинади, мола босилади. П. экиладиган ернинг гектарига 20—25 т чириган гўнг, технология талабларига кўра минерал ўғитлар солинади. Ўрта Осиёда П. 3 муддатда: эрта кўкламда (фев. охири — март бошлари-да); ёзкузда (авг. охири — сент. бошларида) ва кеч кузда (нояб.да, «тўқсон босди») экилади.

П. сабзавот ва дала алмашлаб экиш тизимида етиштирилади. Энг яхши ўтмишдошлар — карам, помидор, бодринг, кузги дон экинлари анғизи, картошка. Ўсув даврида озиклантирилади, суғорилади (ер ости сувлари чукур жойлашган бўз тупрокли ерларда 12, ўтлоқиботқоқи тупрокларда 7—8 марта), қўлда ёки кимёвий усулда ўтоққилинади. Сент. охири — окт. бошларида қазилиб, аввал далада, кейин усти ёпиқ жойларда куритилади, сараланади, ҳар хил чиқитлардан тозаланади. Ҳосилдорлиги 120 дан 400— 600 ц/га. Уруғ олишда сараланган, навдор П. боши (нўш) эгатларга экилади. Майда П. бошчаларини нўш қилиб эрта баҳорда кўкпиёз ва ёз бошида бош пиёз олиш учун П. боши (нўш) кдцалади- П. уруғи июнь охири — июль бошларида етилади. Гектаридан ўртача 3—5 ц, айрим хўжаликларда 10 ц гача уруғ олинади.

Асосий зараркунандал ар и: П. пашшаси, тамаки шираси, П. парвонаси; касал л икл ар и : бўйин чириши, сохта кул, к°РакУя> вирус касалликлари.

Ош П. ва унинг нўшидан ташқари, П.нинг батун, порей, шнитт, шалот ва жуда кўп бошқа турлари хам озик-овкатга ишлатилади. Батун П., (A.ﬁ stulosum) пиёз бош тугмайдиган кўп йиллик ўсимлик. Бир жойда 3—4 й. усади (Салатний 35 нави). Барглари 25—30 см бўлганда

— май охирида йиғиштирилади. Ҳосилдорлиги 300 ц/га. Порей П. (A. porrum)

— пиёзбош тугмайдиган кўп йиллик ўсимлик. Узун ништарсимон баргли, сохта пояли кўп йиллик ўсимлик. Ҳосилдорлиги 250 ц/га. Шнитт (Сибирь) П. (A. scho-enoprasum) — ватани Жанубий Осиё бўлган кўп йиллик ўсимлик. Кам микдорда етиштирилади. Кучли шохланади — 3 ёшлиси 50 тагача барг чиқаради. Баргида 70—105 мг% С вита-мини бор. Совуққа ўта чидамли, ҳосилдорлиги 150—200ц/га. Шалот П. (А. ascalonicum) — ватани Жанубий Осиё бўлган куп йиллик усимлик. П. бошчалари майда. Асосан, Кавказда очик ва ёпиқ (ҳимояланган) тупрокқа баҳорда экилади. П.нинг вегетатив кўпаядиган саримсоқ П. (A.sativum) тури қимматли сабзавот экини (қ. Саримсоқ). П.нинг айрим ёввойи турлари барги ёки пиёзбоши истеъмол қилинади, писком П. (А. pskemens) каби бўйи 1 м га борадиган айрим турлари манза-рали боғдорчилиқца экилади.

Орип Қодирхўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.