Plagioklazlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241–242-b. — ziyouz.com
Plagioklazlar (yun. plagios — kiyşik va klasis — siniş, yoriliş) — karkasli alyumosilikatlar — dala şpapglari guruhiga mansub keng tarqalgan jins hosil qiluvçi minerallar. Kimyoviy tarkibi böyiça uzluksiz izomorf qatordan iborat (q. Izomorfizm) (100-n) Na[AlSi3O8] nCa[Al2Si2O8] (bunda p 0 dan 100 gaça özgarişi mumkin); ba'zan BaO, SrO, FeO, Ğe2O3 va b. aralaşgan böladi. Magmatik jinslar sistematikasida P.ning tarkibi muhim ahamiyatga ega. P. katorining çek-ka a'zolari albit va anortitnçnt 0% dan 100% gaça har xil mutanosiblikda qöşilişidan 100 xil P. hosil bölişi mumkin. P. triklin sistemada kristallanadi, turli kattalikdagi prizma yoki plastinka şaklidagi qöşaloq kristallar va donaçalar hosil qiladi. Sodda qöşaloklari kam, murakkab polisintetik qöşaloq kri-stallari keng tarqalgan. Rangi oq, kul-rang, kökimtir, qizğiş. Şişadek yaltiroq, qattiqligi 6—6,5, ziçligi 2620 (albit)dan 2750 (anortit) kg/m3 gaça. P.ning asosiy massasi magmaning kristallanişidan hosil böladi; ular, şuningdek, kontakt-metamorfik hosilalar (skarnlar, rogovik va b.)da, yana gidrotermal tomirlar (albit)da uçraydi. Nuraş jarayonida P. osonlik b-n gidroslyudalar, gilli minerallar va b.ga aylanadi. P.ning ba'zan optik ef-fektlariga qarab kökimtir tovlanuvçi hidli oytoş, tarkibida temir yal-tiroğining mayda tangaçalari bölganligidan oltindek tovlanib turadigan xili avantyurin, yaşil va kök tovlanadigan xili Labrador deb ataladi. Kökim-tir, çiroyli tovlanib turadigan xili bezak toş sifatida işlatiladi.
Q.: Izomorfizm, Izomorfizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАГИОКЛАЗЛАР (юн. plagios — кийшик ва klasis — синиш, ёрилиш) — каркасли алюмосиликатлар — дала шпапглари гуруҳига мансуб кенг тарқалган жинс ҳосил қилувчи минераллар. Кимёвий таркиби бўйича узлуксиз изоморф қатордан иборат (қ. Изоморфизм) (100-n) Na[AlSi3O8] nCa[Al2Si2O8] (бунда п 0 дан 100 гача ўзгариши мумкин); баъзан BaO, SrO, FeO, Ғе2О3 ва б. аралашган бўлади. Магматик жинслар систематикасида П.нинг таркиби муҳим аҳамиятга эга. П. каторининг чек-ка аъзолари альбит ва анортитнчнт 0% дан 100% гача ҳар хил мутаносибликда қўшилишидан 100 хил П. ҳосил бўлиши мумкин. П. триклин системада кристалланади, турли катталикдаги призма ёки пластинка шаклидаги қўшалоқ кристаллар ва доначалар ҳосил қилади. Содда қўшалоклари кам, мураккаб полисинтетик қўшалоқ кри-сталлари кенг тарқалган. Ранги оқ, кул-ранг, кўкимтир, қизғиш. Шишадек ялтироқ, қаттиқлиги 6—6,5, зичлиги 2620 (альбит)дан 2750 (анортит) кг/м3 гача. П.нинг асосий массаси магманинг кристалланишидан ҳосил бўлади; улар, шунингдек, контакт-метаморфик ҳосилалар (скарнлар, роговик ва б.)да, яна гидротермал томирлар (альбит)да учрайди. Нураш жараёнида П. осонлик б-н гидрослюдалар, гилли минераллар ва б.га айланади. П.нинг баъзан оптик эф-фектларига қараб кўкимтир товланувчи ҳидли ойтош, таркибида темир ял-тироғининг майда тангачалари бўлганлигидан олтиндек товланиб турадиган хили авантюрин, яшил ва кўк товланадиган хили Лабрадор деб аталади. Кўким-тир, чиройли товланиб турадиган хили безак тош сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.