Plankton
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250–251-b. — ziyouz.com
Plankton (lot. planktos — sayr qiluvçi) — suv qatlamida yaşab, suv oqimi b-n harakatlanuvçi organizmlar majmui. P. tarkibiga ösimliklar (fitoplankton), bakteriyalar (bakte-rioplankton), hayvonlar (zooplankton) kiradi. Qöl P.i limnoplankton, dare P.i potamoplankton deb ataladi. Fitoplankton suvning fotosintez qiliş uçun zarur yuqori (50—100 m gaça) katlamida, bakterio- va zooplankton suvning barça katlamida uçraydi. Dengiz fitoplaktoni, asosan, di-atom suvötlar, peridiniyalar, kolito-forid xivçinlilardan, çuçuk suv fitoplaktoni diatom, kökyaşil va ayrim yaşil suvötlardan iborat. Çuçuk suv zooplanktonida kurakoyokli va şoxdor möylovli qisqiçbaqasimonlar, oğizaylangiçlar, bir hujayralilar; dengiz zooplanktonida har xil qisqiçbaqasimonlar, bir hujayralilar, böşliqiçlilar, taroklilar, baliklar tuxumi va linçinkasi, umurtqasiz hayvonlar liçinkasi köp böladi. Ölçamiga binoan, P. nannoplakton (bakteriyalar, juda mayda suvötlar), mikroplankton (suvötlar, bir hujay-rali hayvonlar, oğizaylangiçlar, har xil liçinkalar), mezoplankton (ölça-mi 1 sm gaça bölgan qisqiçbaqasimonlar va b. hayvonlar), makroplanktonlar (ölçami 1 sm dan bir neça sm gaça bölgan mizidlar, krevetkalar, medu-zalar), megaplankton (yirik hayvonlar, mas, qutb meduzasi — diametri 2 m gaça; zuxro kamari uz. 1,5 m gaça) ajratiladi. Köpçilik P. organizmlarda suvda qalqib yuriş uçun gavda nisbiy oğirligini kamaytiruvçi (havo pufaklari, yoğ kiritmalari, ğovak va liqil-doqtana), gavda yuzasini kengaytiruvçi (gavdaning yassi bölişi, turli xil ösimtalar) moslanişlar paydo bölgan. Okean fitoplanktoni umumiy massasi (550 mlrd. tonna) zooplanktonga nisbatan 10 marta köproq. Fitoplankton zooplankton uçun oziq, suv havzalaridagi oziq zanjirining asosini taşkil etadi (yana q. Bentos).
Q.: Bentos
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАНКТОН (лот. planktos — сайр қилувчи) — сув қатламида яшаб, сув оқими б-н ҳаракатланувчи организмлар мажмуи. П. таркибига ўсимликлар (фитопланктон), бактериялар (бакте-риопланктон), ҳайвонлар (зоопланктон) киради. Қўл П.и лимнопланктон, даре П.и потамопланктон деб аталади. Фитопланктон сувнинг фотосинтез қилиш учун зарур юқори (50—100 м гача) катламида, бактерио- ва зоопланктон сувнинг барча катламида учрайди. Денгиз фитоплактони, асосан, ди-атом сувўтлар, перидиниялар, колито-форид хивчинлилардан, чучук сув фитоплактони диатом, кўкяшил ва айрим яшил сувўтлардан иборат. Чучук сув зоопланктонида куракоёкли ва шохдор мўйловли қисқичбақасимонлар, оғизайлангичлар, бир ҳужайралилар; денгиз зоопланктонида ҳар хил қисқичбақасимонлар, бир ҳужайралилар, бўшлиқичлилар, тароклилар, баликлар тухуми ва линчинкаси, умуртқасиз ҳайвонлар личинкаси кўп бўлади. Ўлчамига биноан, П. нанноплактон (бактериялар, жуда майда сувўтлар), микропланктон (сувўтлар, бир ҳужай-рали ҳайвонлар, оғизайлангичлар, ҳар хил личинкалар), мезопланктон (ўлча-ми 1 см гача бўлган қисқичбақасимонлар ва б. ҳайвонлар), макропланктонлар (ўлчами 1 см дан бир неча см гача бўлган мизидлар, креветкалар, меду-залар), мегапланктон (йирик ҳайвонлар, мас, қутб медузаси — диаметри 2 м гача; зухро камари уз. 1,5 м гача) ажратилади. Кўпчилик П. организмларда сувда қалқиб юриш учун гавда нисбий оғирлигини камайтирувчи (ҳаво пуфаклари, ёғ киритмалари, ғовак ва лиқил-доқтана), гавда юзасини кенгайтирувчи (гавданинг ясси бўлиши, турли хил ўсимталар) мосланишлар пайдо бўлган. Океан фитопланктони умумий массаси (550 млрд. тонна) зоопланктонга нисбатан 10 марта кўпроқ. Фитопланктон зоопланктон учун озиқ, сув ҳавзаларидаги озиқ занжирининг асосини ташкил этади (яна қ. Бентос).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.