Platina
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 257-b. — ziyouz.com
Platina (lot. platinum), tuğma platina — platinali minerallar guruhi, metallar (asosan, temir)ning platina b-n tabiiy qattiq qorişma-si. P.dastlab 1803 y.datopilgan (nomi ispança piatinas—kumuş). Bu guruh mi-nerallarning asosiylari: poliksen, palladiyli P., ferroplatina (tuğma qotişma), sperrilit, kuperit, breggit. P. kumuş kabi oq, yaltiroq, bolğalanuvçan, çöziluvçan metall. Tuğma P. strukturasida platina erituvçi me-talldir. P. minerallarining tarkibi: tuğma P. (80%dan ortiq Pt), temirli P. (20—50% Ğe), izoferroplatina (Pt3Fe), tetraferroplatina (PtFe), iridiyli P. (10,4—37,5% Ir), palladiyli P. (19,4-40,0% Pd), palladiyli stannoplatina (16—23% Sn, 17,2— 20,9% Pd). Minerallar, asosan, kub singoniyada kristallanadi. Temirli qorişmalar köpinça magnit xossaga ega. Kdgtikligi 3,5 dan (mis va nikel tarkibli minerallar) 5,5 gaça (iridiyli minerallar). Ziçligi 13100— 21500 kg/m3. Barça minerallar yaxşi elektr ötkazgiç, donaça va kristallarining kattaligi bir neça mm gaça, ayrim hollarda önlab sm gaça, oğirligi 1—5 g dan bir neça kg gaça. Eng katta tuğma P. Rossiyaning Ural toğlaridagi dunitlarda (427,5 g) va allyu-vial soçmalarda (9635 g) topilgan. P. korroziya va yuqori t-raga çidamliligi, bosim b-n işlov beriş osonligi tufayli texnikaning turli sohasi (elektr- va radiotexnika) da qöllaniladi; neftdan yuqori sifatli yoqilği i.ç.da katalizator sifatida işlatiladi, şişa va kvars tolalar i.ç. uçun P.ning rodiyli krtişmasidan maxsus asboblar, zargarlik buyumlari tayyorlanadi. (yana q. Platina rudalari).
Q.: Platina rudalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПЛАТИНА (лот. platinum), туғма платина — платинали минераллар гуруҳи, металлар (асосан, темир)нинг платина б-н табиий қаттиқ қоришма-си. П.дастлаб 1803 й.датопилган (номи испанча piatinas—кумуш). Бу гуруҳ ми-нералларнинг асосийлари: поликсен, палладийли П., ферроплатина (туғма қотишма), сперрилит, куперит, брэггит. П. кумуш каби оқ, ялтироқ, болғаланувчан, чўзилувчан металл. Туғма П. структурасида платина эритувчи ме-таллдир. П. минералларининг таркиби: туғма П. (80%дан ортиқ Pt), темирли П. (20—50% Ғе), изоферроплатина (Pt3Fe), тетраферроплатина (PtFe), иридийли П. (10,4—37,5% Ir), палладийли П. (19,4-40,0% Pd), палладийли станноплатина (16—23% Sn, 17,2— 20,9% Pd). Минераллар, асосан, куб сингонияда кристалланади. Темирли қоришмалар кўпинча магнит хоссага эга. Кдгтиклиги 3,5 дан (мис ва никель таркибли минераллар) 5,5 гача (иридийли минераллар). Зичлиги 13100— 21500 кг/м3. Барча минераллар яхши электр ўтказгич, донача ва кристалларининг катталиги бир неча мм гача, айрим ҳолларда ўнлаб см гача, оғирлиги 1—5 г дан бир неча кг гача. Энг катта туғма П. Россиянинг Урал тоғларидаги дунитларда (427,5 г) ва аллю-виал сочмаларда (9635 г) топилган. П. коррозия ва юқори т-рага чидамлилиги, босим б-н ишлов бериш осонлиги туфайли техниканинг турли соҳаси (электр- ва радиотехника) да қўлланилади; нефтдан юқори сифатли ёқилғи и.ч.да катализатор сифатида ишлатилади, шиша ва кварц толалар и.ч. учун П.нинг родийли кртишмасидан махсус асбоблар, заргарлик буюмлари тайёрланади. (яна қ. Платина рудалари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.