Plotin

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com

Plotin (Plotinos) (taxm. 205, Nikopol, Misr — 270, Minturne, Italiya) — yunon faylasufi, neoplatonizm asosçisi. 244/245 y.dan Rimda yaşagan, falsafadan dare bergan; 10 y. oğzaki suh-batlardan söng P. öz ta'limotini yozib bora boşladi. Uning 54 asarini şogirdi Porfiriy (taxm. 233 — taxm. 304) tartiblaştirib, 9 tadan bölib çiqqan, şuning uçun ular «Enneadalar» («Töqqizliklar») deb ataladi. P. sis-temasida hadsiz yagona ibtido (ezguli-k)dan uning emanatsiyasi jarayonida borliqning qolgan substansiyalari kelib çiqadi. Bular: öz-özini muşohada qiluvçi nus va uni taşkil etgan ey-doslar (yagona ibtido b-n «nus» örtasidagi bosqiç — «son»); barça individual jonlarni öz içiga qamragan olamiy jon, jismlar dunyosi (kosmos); materiya (sodir böladigan özgarişlarning betayin, sifatdan maxrum asosi). Odam jonining yöli jazava paytida sezgilar dunyosidan kötarilib, yagona ibtido b-n qöşilişdir. PLUG — yer haydaşda işlatiladigan q.h. quroli. Misr, Xitoy, Örta Osiyoda qadimdan ma'lum bölgan. Dastlab yoğoçdan yasalgan, uçiga tiğ qoplangan. Ot, xökiz qöşib işlatilgan (q. Omoç). Mil. av. 1-ming yillikda temir lemexli P.lar paydo böla boşlagan. Metall P.lar 18-a. yarmida paydo bölgan. Traktorlar P.lari 1marta 20-a. 20-y.larida işlab çikarilgan. P. asta-sekin takomillaştirib borilgan.

Iş organlarining tuzilişiga qarab lemehli va diskli; tortiş kuçi turiga qarab, traktorga örnatiladigan (örnatma, yarim örnatma, tirkama), otga qöşiladigan va kanatli; iş organlari soniga qarab, 1—2 va köp korpusli; vazifasiga qarab, umumiy va maxsus; yer haydaş usuliga qarab, tuproqni içkariga va taşqariga ağdarib egat oçadigan hamda tekis haydaydigan P.lar böladi.

Traktorga örnatiladigan lemexli P.lar (tirkama, yarim örnatma) keng qöllaniladi. Asosiy uzellari: iş organlari, haydaş çuqurligini rostlovçi mexanizm, avtomat, silindr, tayanç ğildiraklar, örnatiş yoki osiş moslamasi. Lemexli P.larning iş organlari — korpus, çimqirqar, disk-piçoq. Haydalma qatlam ostini yuqoriga çiqarmasdan 5—12sm çuqur haydaşda korpusga qöşimça çuqurlatkiçlar mahkamlanadi. Çim-qirqarlar P. korpusidan 30—35 sm oldinga örnatiladi, 10 sm gaça tuproq qatlamini olib, korpus hosil kilgan egat tagiga taşlaydi. Diskli P.lar, asosan, yangi yerlarni haydaşda işlatiladi. Umumiy işlarga möljallangan P.lar har qanday yerni 18— 45 sm çuqurlikda haydaşda qöllaniladi. Mokisimon P.larning korpusi öngga va çapga aylanadigan 2 seksiyadan iborat. Seksiyalar navbat b-n işlaydi. Maxsus P.lar çangalzor-botqoqliklarni, boğ, tokzor, örmon, toşloq yerlarni haydaşda işlatiladi. Yerni şudgor qiliş uçun 1 korpusli (PO-1-30 markali) va 2 korpusli (PO-2-30) ağdarma-osma P.lar, dehqon va fermer xöjaliklari uçun 2 korpusli (PN-2-30) va 3 korpusli (PN- 3-30) ağdarma-osma P.lar, texnik ekinlar uçun möljallangan yer haydaladigan 3 korpusli (PDN-3-30) va tört korpusli (PDN-4-45) ağdarma-osma P.lar, yerni çuqur haydaşga möljallangan yarusli tirkama (PYA-3-35) P.lar (hammasi «Çirçiqqişmaş» AJ); paxta, ğalla va b. ekinlar ekiladigan yerlarni xaydaş uçun möljallangan osma P. (PN-3-35) («Urgançozuqamaş» AJ), yerni bir tekis ağdarib haydaş uçun möl-jallangan ağdarma-osma P. (EurOpal 9 (4+1) N 100) («Agregat» z-di va «Lemken» firmasi) va b. işlab çiqarilmoqda. Bu P.lar yerni 18—45 sm çuqurlikda haydaydi.

Q.: Omoç

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЛОТИН (Plotinos) (тахм. 205, Никополь, Миср — 270, Минтурнэ, Италия) — юнон файласуфи, неоплатонизм асосчиси. 244/245 й.дан Римда яшаган, фалсафадан даре берган; 10 й. оғзаки суҳ-батлардан сўнг П. ўз таълимотини ёзиб бора бошлади. Унинг 54 асарини шогирди Порфирий (тахм. 233 — тахм. 304) тартиблаштириб, 9 тадан бўлиб чиққан, шунинг учун улар «Эннеадалар» («Тўққизликлар») деб аталади. П. сис-темасида ҳадсиз ягона ибтидо (эзгули-к)дан унинг эманацияси жараёнида борлиқнинг қолган субстанциялари келиб чиқади. Булар: ўз-ўзини мушоҳада қилувчи нус ва уни ташкил этган эй-дослар (ягона ибтидо б-н «нус» ўртасидаги босқич — «сон»); барча индивидуал жонларни ўз ичига қамраган оламий жон, жисмлар дунёси (космос); материя (содир бўладиган ўзгаришларнинг бетайин, сифатдан махрум асоси). Одам жонининг йўли жазава пайтида сезгилар дунёсидан кўтарилиб, ягона ибтидо б-н қўшилишдир. ПЛУГ — ер ҳайдашда ишлатиладиган қ.ҳ. қуроли. Миср, Хитой, Ўрта Осиёда қадимдан маълум бўлган. Дастлаб ёғочдан ясалган, учига тиғ қопланган. От, хўкиз қўшиб ишлатилган (қ. Омоч). Мил. ав. 1-минг йилликда темир лемехли П.лар пайдо бўла бошлаган. Металл П.лар 18-а. ярмида пайдо бўлган. Тракторлар П.лари 1марта 20-а. 20-й.ларида ишлаб чикарилган. П. аста-секин такомиллаштириб борилган.

Иш органларининг тузилишига қараб лемеҳли ва дискли; тортиш кучи турига қараб, тракторга ўрнатиладиган (ўрнатма, ярим ўрнатма, тиркама), отга қўшиладиган ва канатли; иш органлари сонига қараб, 1—2 ва кўп корпусли; вазифасига қараб, умумий ва махсус; ер ҳайдаш усулига қараб, тупроқни ичкарига ва ташқарига ағдариб эгат очадиган ҳамда текис ҳайдайдиган П.лар бўлади.

Тракторга ўрнатиладиган лемехли П.лар (тиркама, ярим ўрнатма) кенг қўлланилади. Асосий узеллари: иш органлари, ҳайдаш чуқурлигини ростловчи механизм, автомат, цилиндр, таянч ғилдираклар, ўрнатиш ёки осиш мосламаси. Лемехли П.ларнинг иш органлари — корпус, чимқирқар, диск-пичоқ. Ҳайдалма қатлам остини юқорига чиқармасдан 5—12см чуқур ҳайдашда корпусга қўшимча чуқурлаткичлар маҳкамланади. Чим-қирқарлар П. корпусидан 30—35 см олдинга ўрнатилади, 10 см гача тупроқ қатламини олиб, корпус ҳосил килган эгат тагига ташлайди. Дискли П.лар, асосан, янги ерларни ҳайдашда ишлатилади. Умумий ишларга мўлжалланган П.лар ҳар қандай ерни 18— 45 см чуқурликда ҳайдашда қўлланилади. Мокисимон П.ларнинг корпуси ўнгга ва чапга айланадиган 2 секциядан иборат. Секциялар навбат б-н ишлайди. Махсус П.лар чангалзор-ботқоқликларни, боғ, токзор, ўрмон, тошлоқ ерларни ҳайдашда ишлатилади. Ерни шудгор қилиш учун 1 корпусли (ПО-1-30 маркали) ва 2 корпусли (ПО-2-30) ағдарма-осма П.лар, деҳқон ва фермер хўжаликлари учун 2 корпусли (ПН-2-30) ва 3 корпусли (ПН- 3-30) ағдарма-осма П.лар, техник экинлар учун мўлжалланган ер ҳайдаладиган 3 корпусли (ПДН-3-30) ва тўрт корпусли (ПДН-4-45) ағдарма-осма П.лар, ерни чуқур ҳайдашга мўлжалланган ярусли тиркама (ПЯ-3-35) П.лар (ҳаммаси «Чирчиққишмаш» АЖ); пахта, ғалла ва б. экинлар экиладиган ерларни хайдаш учун мўлжалланган осма П. (ПН-3-35) («Урганчозуқамаш» АЖ), ерни бир текис ағдариб ҳайдаш учун мўл-жалланган ағдарма-осма П. (EurOpal 9 (4+1) Н 100) («Агрегат» з-ди ва «Лемкен» фирмаси) ва б. ишлаб чиқарилмоқда. Бу П.лар ерни 18—45 см чуқурликда ҳайдайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.