Plotin
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Plotin (yunonça Plotinos; taxminan 204/205 — 270) — antik davr yunon faylasufi, neoplatonizm deb ataladigan falsafiy oqimning asosçisi. U Misrda tuğilib, umrining köp qismini Rimda ötkazgan. Uning asarlari şogirdi Porfiriy tomonidan «Enneadalar» nomi bilan töplanib, keyingi asrlar falsafasi va diniy tafakkuriga katta ta'sir körsatgan.12
Hayoti
13ÖzME faylasufni Misrdagi şahardan çiqqan deb körsatadi (ÖzME'da şahar nomi «Nikopol» deb yozilgan), rusça va inglizça Vikipediya esa uning tuğilgan joyini Likopol (Lycopolis) deb ataydi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning tuğilgan yili Porfiriy yozib qoldirgan «Plotinning hayoti» asaridagi ma'lumotdan hisoblab topilgan: faylasuf imperator Klavdiy II hukmronligining ikkinçi yili oxirida, 66 yoşida vafot etgan. Plotinning öz kelib çiqişi haqida gapirmagani, ona tili esa yunonça bölgani qayd etiladi.
Inglizça Vikipediyaga köra, Plotin taxminan 232-yilda, 28 yoşida falsafa bilan jiddiy şuğullana boşlagan va Iskandariyaga borgan. U yerdagi ustozlardan qoniqmay, öz-özini tarbiyalagan platonçi Ammoniy Sakkasning ma'ruzalarini tinglagan va unda ön bir yil tahsil olgan. Rusça Vikipediyaga köra, 242-yilda fors va hind falsafasi bilan tanişiş niyatida imperator Gordian III ning Forsga yurişiga qöşilgan. Yuriş muvaffaqiyatsiz tugagan, Plotin esa katta qiyinçilik bilan Antioxiyaga qaytib kelgan.
ÖzME'ga köra, faylasuf 244/245-yildan Rimda yaşab, şu yerda falsafa örgatgan. Rusça Vikipediyada u Rimda öz maktabini oçgani, atrofiga turli tabaqa va millatga mansub şogirdlar töplangani aytiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning eng yaqin davrasiga Porfiriy, Ameliy, senator Kastritsiy Firm va umrining oxirigaça yonida bölgan tabib Evstoxiy kirgan; şogirdlari orasida ayollar ham bölgan. Rusça Vikipediyada qayd etilişiça, imperator Galliyen homiyligida u Platonning ideal davlat ğoyasini amalga oşiriş — Platonopol degan faylasuflar şahrini qurdiriş rejasini tuzgan, biroq bu niyat ruyobga çiqmagan. Plotin 270-yilda Italiyaning Kampaniya hududida vafot etgan; ÖzME vafot joyini Minturne deb körsatadi.
«Enneadalar»
13ÖzME'ga köra, Plotin uzoq yillar faqat oğzaki suhbatlar orqali dars bergan, keyinroq esa fikrlarini yozuvga tuşira boşlagan. Uning qöldan qolgan 54 risolasini Porfiriy tahrir qilib, har birida töqqiztadan iborat olti guruhga ajratgan. Asarlarning umumiy nomi — «Enneadalar», ya'ni «Töqqizliklar» — ana şu tuzilişdan kelib çiqqan.
Ta'limoti
13Plotin falsafasining markazida uç asosiy ibtido turadi: Yagona (yoki Ezgulik), Aql (yunonça nus) va Jon. Rusça Vikipediyaga köra, Platonda faqat parça-parça körinadigan bu uçlikni Plotin birinçi bölib izçil tizim sifatida tahlil qilgan. Yagona barça mavjud va tafakkur qilinadigan narsalardan ustun turadi, uni aql bilan tölaligiça anglab bölmaydi. Qolgan borliq undan emanatsiya — «toşib çiqiş» yöli bilan, Yagonaning özi heç narsa yöqotmagan holda, bosqiçma-bosqiç kelib çiqadi.
ÖzME'ga köra, bu pillapoyada Yagonadan keyin öz-özini kuzatuvçi Aql va uning tarkibidagi ğoyalar (eydoslar) keladi; undan söng barça alohida jonlarni qamrab olgan olamiy Jon, keyin jismlar olami — kosmos joylaşadi. Eng quyi poğona — materiya: u ÖzME ta'rifiça, aniq sifatga ega bölmagan, barça özgarişlar uçun noaniq zamin. Inson jonining maqsadi, Plotin fikriça, sezgilar olamidan yuqoriga kötarilib, ilhom-jazava holatida Yagona bilan birlaşişdir.
Ta'siri
13Inglizça Vikipediyaga köra, «neoplatonizm» atamasini Plotin va uning izdoşlari falsafasini ifodalaş uçun 19-asr tarixçilari kiritgan. Bu an'ana keç antik davr, örta asrlar va Uyğoniş davri tafakkuriga kuçli ta'sir ötkazgan. Plotinning ğoyalari butparast, yahudiy, xristian, gnostik va ilk islom metafizikaçilari hamda tasavvufçilariga ilhom bergan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Plotin // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3333 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPlotin. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3333
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3333
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Плотинru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Plotinusen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 268–269-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 268–269-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.