Ardaşir I
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ardaşir I, Artaşir Papakon (taxminan 180 — 239/242) — Erondagi Sosoniylar sulolasining asosçisi va Sosoniylar davlatining birinçi şahanşohi. U Parfiya Arşakiylari hokimiyatini ağdarib, olimlar «ikkinçi Fors imperiyasi» deb ataydigan davlatga asos solgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u «Birlaştiruvçi» laqabi bilan ham ma'lum. Rusça Vikipediyaga köra, Ardaşir ismi qadimgi forsça «Artaxşasra» — «haqqoniy podşohlikka ega» sözidan kelib çiqqan, uning yunonça şakli esa «Artakserks»dir.12
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, Ardaşirning bobosi Soson Fors (Pars) viloyatining markazi Istaxr şahridagi boş ibodatxonada kohin bölgan. Uning nasl-nasabi haqida manbalarda turli rivoyatlar bor. Inglizça Vikipediyaga köra, at-Tabariy Ardaşirni Soson öğli Popakning (Bobakning) farzandi deb yozgan, «Ardaşir Popakon kornomasi» va Firdavsiyning «Şohnoma»sida esa u Doro III avlodidan bölgan Soson bilan Pars hokimi Popakning qizi nikohidan tuğilgan deb hikoya qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Soson, Popak va Ardaşirning tarixiy şaxslar ekanini Ardaşirning öğli Şopur I ning Naqşi Rustamdagi uç tilli bitigi tasdiqlaydi.
Hokimiyatga kelişi
13ÖzME'ga köra, Ardaşir Parfiya podşosi Artabon V ning (inglizça Vikipediyada — Artabon IV) vassali bölgan Darabgird qal'asi hokimi saroyida xizmat qilgan va taxminan 200-yilda şu qal'aning hokimi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, at-Tabariy uni yetti yoşida Darabgirdga yuborilgan, deb xabar beradi. Keyinçalik Ardaşir Gur (Ardaşir-Xurra, hozirgi Firuzobod) şahrini mustahkamlab, akasi Şopurga qarşi çiqqan; otasi va akasi ölgaç Parsning hukmdoriga aylangan.
ÖzME'ga köra, u qisqa vaqtda butun Fors, Kirmon va Isfahon atrofini bosib olgan, zodagonlar va zardöştiy ruhoniylar madadiga tayanib Parfiya podşosiga qarşi kuraş boşlagan. 224-yil 28-aprelda Hormuzdgon tekisligidagi jangda parfiyaliklar tor-mor etilgan, Artabon halok bölgan va Parfiya podşoligi barham topgan. 226-yilda (ba'zi manbalarda 227-yilda) Ardaşir şahanşoh unvoni bilan toj kiygan; inglizça Vikipediyaga köra, toj kiyiş marosimi Ktesifonda bölib ötgan.
Hukmronligi
13ÖzME'ga köra, Ardaşir Mesopotamiya va Armaniston uçun Rim imperiyasi bilan uruşlar olib borgan va bu uruşlar natijasida davlat hududi ança kengaygan. Inglizça Vikipediyaga köra, şarqda Kuşon hukmdorlari va boşqa mahalliy hokimlar unga tobe bölgan. U öz hokimiyatini qonuniylaştiriş uçun zardöştiylik ğoyalariga tayangan, özini Ahura Mazdaga siğinuvçi va ilohiy podşohlik nuriga — farrga ega hukmdor sifatida körsatgan, afsonaviy eron şohlari avlodi ekanini ta'kidlagan. Hayotining sönggi yillarida (240—242) öğli Şopur I bilan birga hukm surgan.
Ardaşirning vafot etgan yili manbalarda turliça: ÖzME 239 yoki 241-yilni, inglizça Vikipediya 242-yilni körsatadi. Ardaşir asos solgan sulola VII asr örtalarigaça, ya'ni arablar istilosigaça Eronni boşqargan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ardaşir I // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2919 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAArdaşir I. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2919
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2919
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ардашир Папаканru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ardaşir Ien.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 611–612-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 611–612-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.