Poçta aloqasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 371–373-b. — ziyouz.com
Poçta aloqasi — transport vositalari yordamida xat, davriy naşrlar, jönatma, pul va h.k.ni qabul qilib olib jönatadigan muassasalar tizimi. P.a.ning yuzaga kelişi bevosita yozuvning paydo bölişi b-n boğliq. Yunoniston, Eron, Misr, Xitoy va Rim imperiyalarida P.a. davlat boşqaruvida alohida ahamiyat kasb etgan va davlat P. a. yaxşi yölga qöyilgan: jönatilgan xatxabarlar otda va piyoda estafeta tamoyili asosida taşilgan. Hunarmandçilik va savdosotiqning rivojlanişi b-n hunarmand va savdogarlarga xizmat qiluvçi şahar poçtalari vujudga keldi. Ular, ayni paytda, aholining boşqa tabaqalariga ham xizmat qildi.
16—17-a.larda Fransiya, Şvetsiya, Angliya va b. mamlakatlarda markazlaşgan qirollik poçtalari paydo böldi. I.ç.ning ösişi va davlatlararo iqtisodiy munosabatlarning rivojlanişi b-n P.a. ham taraqqiy etdi. Aloka mar-kalarinit muomalaga kiritilişi P.a. tarixida yangi davr boşlab berdi. 1869 y.da Avstriyada poçta kartoçkasi joriy etildi. 1874 y.da 22 mamlakat iş-tirokida l-Xalqaro poçta kongressi ötkazilib, Umumiy poçta ittifoqini tuziş haqida şartnoma imzolandi (1878 yildan Jahon poçta ittifoqi). Butun dunyoda özaro yozişmalarni va yozma ma'lumotlarni ayirboşlaşni muvofiklaştiriş uçun 1978 y.da Ja-hon poçta ittifoqi konvensiyasi qabul qilindi. 19-a.ning boşlarida paroxod va parovozlar, 20-a. boşida samolyotlarning yaratilişi poçta jönatmalarini yetkaziş tezligini keskin oşirdi. P.a. xizmatlaridan na-faqat davlat, balki oddiy aholi ham foydalana boşladi. Telegraf (1832), telefon (1876), radio (1895) ning ix-tiro etilişi ham P.a.ning jamiyat xayotida tutgan muhim örnini özgarti-ra olmadi. 20-a.da ham u eng qulay va ommabop aloqa vositasi sifatida sak,lanib qoldi.
Örta Osiyoda P.a.ga öxşaş aloqa turi, ayrim ma'lumotlarga köra, mil. av. 5—4-a.larga töğri keladi. Öşa davrlarda harbiy çoparlar podşolar farmoni va nomalarini noiblarga va qal'alardan xabarlarni mamlakat poytaxtiga yetkazib turganlar. 13-a.da möğullar hukmronligi davrida xoqonlar poytaxtlaridan tumanlar va qöşni davlatlar çegaralariga boradigan asosiy yöllarda poçta manzilgoxlari — yom (bekat, rabot)lar tarmoklari barpo etilgan. Yomlar bir-biridan 20—25 km masofada qurilgan va ularni qöriqçi guruhlar muhofaza qilgan.
Örta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olingandan söng P.a. asosan, podşo Rossiyasi amaldorlari, işbilarmonlari, mahalliy boşqaruv va hokimiyat organlariga xizmat körsatdi. 1865 y. Toşkent yaqinidagi Niyozbek qal'asi b-n Çimkent ş. örtasida dastlabki P.a. yölga qöyildi. Öşa yili avg. oyida Toşkentda 1-poçta styasi oçildi, poçta yöli Niyozbekdan Toşkentgaça yet-kazildi. 1868 y. Toşkent b-n Samarqand örtasidagi P. a. yölga qöyildi. 1868 y. fev.da Toşkentda Rossiya Poçta va telegraf vazirligiga buysungan Sirdaryo va Samarqand viloyatlari poçta idoralari boşkarmasi taşkil etildi. Dastlab poçta ot-ulovda, t.y. qurilganidan keyin t.y. orqali taşiladigan böldi. 1885 y. 1 yanv.dan Toşkent poçta idorasi mijozlardan telegrammalar qabul qilişni boşladi.
1924 y.da Özbekistonda 110 aloqa korxonasi işladi, şulardan 30 tasi qişloq aholisiga xizmat körsatdi. Poçta yöllarining umumiy uz. 1300 km ga yetdi, birinçi Toşkent — Samarqand xavo aloqa yöli işga tuşirildi. Uruşgaça bölgan davrda respublikada
P.a. muntazam rivojlandi. 1937 y. it-tifoq Poçta va telegraf xalq komissarligining Özbekiston hukumati huzuridagi vakilligi Boşqarmasi (1954 y.dan Özbekiston SSR Aloqa vazirligi) taşkil etilganidan keyin P.a. davlat aloqa xizmati sifatida rivojlandi. Poçta va matbuotni taşişda aviatsiya, t.y., avtomobil transportidan kenfoqfoydalaniddi. 1974 y. Toşkentda t.y. qoşida poçtamtning oçilişi, 1983 y. Toşkent poçtamtining yangi binosi qurilib foydalanişga topşirilişi b-n xat, jönatma, pul ötkazmalari, matbuot naşrlarini jönatiş va yetkazib beriş işi yanada yaxşilandi. P.a. alokaning eng keng tarqalgan va omma-viy turiga aylandi.
Özbekiston mustaqillikka erişga-nidan keyin P.a. sohasida tub islohotlar amalga oşirilib, tarmoq korxonalari faoliyati qayta körib çiqil-di, körsatiladigan xizmat turlari kengaydi, xalqaro aloqalar tubdan qayta taşkil etildi. 1993 y.da Özbekiston 189 mamlakatni birlaştirgan Jahon poçta ittifoqiga a'zo bölib kirdi.
Hoz. Özbekistonning barça aholi punktlari poçta korxonalari tarmoği b-n qamrab olingan. Bu korxonalar oddiy va buyurtmali xatlar, poçta kar-toçkalari, banderollar va oddiy jönatmalar, baqosi körsatilgan xatlar, bahosi e'lon qilingan jönatmalar, poçta, telegraf pul ötkazmalarini qabul qiliş va jönatiş; gazeta va jur. larga obuna qiliş va uni yetkazib beriş; tovar va blankalarni, filateliya maqsulotlarini sotiş; pensiya va nafaka pullarini yetkaziş; telegramma qabul qiliş va jönatiş; aloqa bölimlarida şaharlararo va xalqaro telefon sözlaşuvlarini, elektron poçta, internet(ga kiriş) xizmatlarini körsatiş; kommunal xizmat tölovlarini yigiş va b. xizmat turlarini amalga oşiradi. 2002 y.da P.a. korxonalarida 11,23 mln. dona xat, 62,1 mln. dona gaz. va jur.lar, 60 ming dona jönatma, 565 ming dona sözlaşuvlar va 170 ming dona telegramma qabul qilindi, P.a. korxonalari orqali 31 mlrd. söm pensiya va nafaqalar tölandi.
Respublikada poçta korxonalari «Özbekiston poçtasi» davlat-aksiyadorlik kompaniyasiga uyuşgan. Kompaniya tarkibida Qoraqalpoğiston Respublikasi, 12 viloyat boşqarmalari, Xalqaro poçtamt, Xalqaro tezkor poçta, «Özbekiston markasi» aksiyadorlik jamiyati, 185 aloka uzeli va 3012 aloka bölimi bor (2003). Mamlakatimizda P.a. faoliyati Özbekiston Respublikasining «Aloqa töğrisida» (1992 y. 13 yanv.) va «Poçta aloqasi töğrisida» (2000 y. 31 avg.) qonunlari b-n tar-tibga solinadi (Yana q. Aloqa).
Rahmonberdi Zikirov.
Q.: Aloqa
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЧТА АЛОҚАСИ — транспорт воситалари ёрдамида хат, даврий нашрлар, жўнатма, пул ва ҳ.к.ни қабул қилиб олиб жўнатадиган муассасалар тизими. П.а.нинг юзага келиши бевосита ёзувнинг пайдо бўлиши б-н боғлиқ. Юнонистон, Эрон, Миср, Хитой ва Рим империяларида П.а. давлат бошқарувида алоҳида аҳамият касб этган ва давлат П. а. яхши йўлга қўйилган: жўнатилган хатхабарлар отда ва пиёда эстафета тамойили асосида ташилган. Ҳунармандчилик ва савдосотиқнинг ривожланиши б-н ҳунарманд ва савдогарларга хизмат қилувчи шаҳар почталари вужудга келди. Улар, айни пайтда, аҳолининг бошқа табақаларига ҳам хизмат қилди.
16—17-а.ларда Франция, Швеция, Англия ва б. мамлакатларда марказлашган қироллик почталари пайдо бўлди. И.ч.нинг ўсиши ва давлатлараро иқтисодий муносабатларнинг ривожланиши б-н П.а. ҳам тараққий этди. Алока мар-каларинит муомалага киритилиши П.а. тарихида янги давр бошлаб берди. 1869 й.да Австрияда почта карточкаси жорий этилди. 1874 й.да 22 мамлакат иш-тирокида l-Халқаро почта конгресси ўтказилиб, Умумий почта иттифоқини тузиш ҳақида шартнома имзоланди (1878 йилдан Жаҳон почта иттифоқи). Бутун дунёда ўзаро ёзишмаларни ва ёзма маълумотларни айирбошлашни мувофиклаштириш учун 1978 й.да Жа-ҳон почта иттифоқи конвенцияси қабул қилинди. 19-а.нинг бошларида пароход ва паровозлар, 20-а. бошида самолётларнинг яратилиши почта жўнатмаларини етказиш тезлигини кескин оширди. П.а. хизматларидан на-фақат давлат, балки оддий аҳоли ҳам фойдалана бошлади. Телеграф (1832), телефон (1876), радио (1895) нинг их-тиро этилиши ҳам П.а.нинг жамият хаётида тутган муҳим ўрнини ўзгарти-ра олмади. 20-а.да ҳам у энг қулай ва оммабоп алоқа воситаси сифатида сак,ланиб қолди.
Ўрта Осиёда П.а.га ўхшаш алоқа тури, айрим маълумотларга кўра, мил. ав. 5—4-а.ларга тўғри келади. Ўша даврларда ҳарбий чопарлар подшолар фармони ва номаларини ноибларга ва қалъалардан хабарларни мамлакат пойтахтига етказиб турганлар. 13-а.да мўғуллар ҳукмронлиги даврида хоқонлар пойтахтларидан туманлар ва қўшни давлатлар чегараларига борадиган асосий йўлларда почта манзилгохлари — ём (бекат, работ)лар тармоклари барпо этилган. Ёмлар бир-биридан 20—25 км масофада қурилган ва уларни қўриқчи гуруҳлар муҳофаза қилган.
Ўрта Осиё Россия томонидан босиб олингандан сўнг П.а. асосан, подшо Россияси амалдорлари, ишбилармонлари, маҳаллий бошқарув ва ҳокимият органларига хизмат кўрсатди. 1865 й. Тошкент яқинидаги Ниёзбек қалъаси б-н Чимкент ш. ўртасида дастлабки П.а. йўлга қўйилди. Ўша йили авг. ойида Тошкентда 1-почта стяси очилди, почта йўли Ниёзбекдан Тошкентгача ет-казилди. 1868 й. Тошкент б-н Самарқанд ўртасидаги П. а. йўлга қўйилди. 1868 й. фев.да Тошкентда Россия Почта ва телеграф вазирлигига буйсунган Сирдарё ва Самарқанд вилоятлари почта идоралари бошкармаси ташкил этилди. Дастлаб почта от-уловда, т.й. қурилганидан кейин т.й. орқали ташиладиган бўлди. 1885 й. 1 янв.дан Тошкент почта идораси мижозлардан телеграммалар қабул қилишни бошлади.
1924 й.да Ўзбекистонда 110 алоқа корхонаси ишлади, шулардан 30 таси қишлоқ аҳолисига хизмат кўрсатди. Почта йўлларининг умумий уз. 1300 км га етди, биринчи Тошкент — Самарқанд хаво алоқа йўли ишга туширилди. Урушгача бўлган даврда республикада
П.а. мунтазам ривожланди. 1937 й. ит-тифоқ Почта ва телеграф халқ комиссарлигининг Ўзбекистон ҳукумати ҳузуридаги вакиллиги Бошқармаси (1954 й.дан Ўзбекистон ССР Алоқа вазирлиги) ташкил этилганидан кейин П.а. давлат алоқа хизмати сифатида ривожланди. Почта ва матбуотни ташишда авиация, т.й., автомобиль транспортидан кенфоқфойдаланидди. 1974 й. Тошкентда т.й. қошида почтамтнинг очилиши, 1983 й. Тошкент почтамтининг янги биноси қурилиб фойдаланишга топширилиши б-н хат, жўнатма, пул ўтказмалари, матбуот нашрларини жўнатиш ва етказиб бериш иши янада яхшиланди. П.а. алоканинг энг кенг тарқалган ва омма-вий турига айланди.
Ўзбекистон мустақилликка эришга-нидан кейин П.а. соҳасида туб ислоҳотлар амалга оширилиб, тармоқ корхоналари фаолияти қайта кўриб чиқил-ди, кўрсатиладиган хизмат турлари кенгайди, халқаро алоқалар тубдан қайта ташкил этилди. 1993 й.да Ўзбекистон 189 мамлакатни бирлаштирган Жаҳон почта иттифоқига аъзо бўлиб кирди.
Ҳоз. Ўзбекистоннинг барча аҳоли пунктлари почта корхоналари тармоғи б-н қамраб олинган. Бу корхоналар оддий ва буюртмали хатлар, почта кар-точкалари, бандероллар ва оддий жўнатмалар, бақоси кўрсатилган хатлар, баҳоси эълон қилинган жўнатмалар, почта, телеграф пул ўтказмаларини қабул қилиш ва жўнатиш; газета ва жур. ларга обуна қилиш ва уни етказиб бериш; товар ва бланкаларни, филателия мақсулотларини сотиш; пенсия ва нафака пулларини етказиш; телеграмма қабул қилиш ва жўнатиш; алоқа бўлимларида шаҳарлараро ва халқаро телефон сўзлашувларини, электрон почта, интернет(га кириш) хизматларини кўрсатиш; коммунал хизмат тўловларини йигиш ва б. хизмат турларини амалга оширади. 2002 й.да П.а. корхоналарида 11,23 млн. дона хат, 62,1 млн. дона газ. ва жур.лар, 60 минг дона жўнатма, 565 минг дона сўзлашувлар ва 170 минг дона телеграмма қабул қилинди, П.а. корхоналари орқали 31 млрд. сўм пенсия ва нафақалар тўланди.
Республикада почта корхоналари «Ўзбекистон почтаси» давлат-акциядорлик компаниясига уюшган. Компания таркибида Қорақалпоғистон Республикаси, 12 вилоят бошқармалари, Халқаро почтамт, Халқаро тезкор почта, «Ўзбекистон маркаси» акциядорлик жамияти, 185 алока узели ва 3012 алока бўлими бор (2003). Мамлакатимизда П.а. фаолияти Ўзбекистон Республикасининг «Алоқа тўғрисида» (1992 й. 13 янв.) ва «Почта алоқаси тўғрисида» (2000 й. 31 авг.) қонунлари б-н тар-тибга солинади (Яна қ. Алоқа).
Раҳмонберди Зикиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.