Pölat

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 460–461-b. — ziyouz.com

Pölat (fors.-toj.) — temirning uglerod (2% gaça) va b. elementlar b-n qotişmasi. Odatdagi texnik P.ning tarkibi — 0,05—1,5% uglerod, 0,4% gaça kremniy, 0,1 — 1% marganets, 0,08% gaça oltingugurt, 0,1% gaça fosfor va 96,92—99,27% temirdan iborat. Sanoatda işlab çiqariladigan P.lar tarkibida doimiy qöşilmalar: kremniy Si, marganets Mp, oltingugurt S va fosfor R böladi. P.ning çöyandan farqi şuki, çöyan tarkibida uglerod 2% dan ortiq, doimiy qöşilmalar ham köproq böladi. P. toblanganda uning fizik-mexanik xossalari keskin özgaradi, qattiqligi va mustahkamligi ortadi, bolğalanuvçan bölib qoladi (q. Pölatni toblaş). Kimyoviy tarkibidagi uglerod va legirlovçi elementlar miqdo-riga qarab, P. uglerodli va legirlangan xillarga bölinadi. Uglerodli P.ga (tarkibida ugleroddan taşqari 0,7% gaça marganets, 0,37% gaça kremniy, 0,04% gaça oltingugurt va 0,035% gaça fosfor böladi) quriliş va maşinasozlik pölati; asbobsozlik pölati kiradi. Legirlangan pölat jumlasiga kam (legirlovçi elementlar 2,5% gaça), örtaça (legirlovçi elementlar 2,5—10% gaça), yuqori legirlangan (legirlovçi elementlar 10% dan ortiq) P.lar kiradi (q. Legirlangan pölat). Işlatilişiga qarab, quriliş (prokat) va maşinasozlik (konstruksion), asbobsozlik, alohida xossali xillarga bölinadi. Alohida xossali P. zanglamaydigan va kislota-bardoş, issiqbardoş, yeyiliş va yemirilişga çidamli, magnit xususiyatli va b. sifatlarga ega böladi.

P. suyuq, plastik va qagtiq holatda işlab çiqarilişi mumkin, lekin asosan, suyuq holatda işlab çiqariladi. Suyuq P. konverter, marten peçi, elektr peçi, tigel va b. peçlarda oli-nadi. Plastik P. pudlinglab olinadi (q. Pudlinglaş). Qattiq holatdagi P. temir rudasini baraban şaklidagi peçlarda qaytarib yoki elektroliz qilib olinadi.

Xom aşyo sifatida domna çöyani va temir-tersaklar işlatiladi. Ular peçda qizdiriladi. Kimyoviy reaksiya natijasida çöyan va temir-tersaklar tarkibidagi S, Si, Mp, R va S oksidla-nib temirning kaytarilişi natija-sida P. hosil böladi. Lozim bölsa (mas, legirlangan pölat olişda), P. tarki-biga zarur kimyoviy elementlar qöşiladi. Fosfor va oltingugurt P.ning xossalariga salbiy ta'sir etgani sa-babli P. ulardan tozalanadi (rafina-siyalanadi). Bunda asos xarakterli flyusdan foydalaniladi.

P.ni qaytariş, ya'ni uning tarkibidagi kislorod mikdorini kamaytiriş uçun suyuq P.ga qaytaruvçilar (tarkibida Mp, Si, Al, Ca bölgan qotişmalar) qöşiladi. Ular temir ok-sidi tarkibidagi kislorod b-n birikib, uni tozalaydi. Qaytariş diffuziya yordamida ham bajarilişi mumkin. Bu usulda kukun holida maydalanib toş-qol (şlak) ustiga solingan qaytaruvçilar toşqolda erib, tarkibidagi te-mirni qaytaradi. Bu esa, taqsimlaniş qonuniga binoan, P. tarkibidagi temirning ham qaytarilişiga sabab böladi. P. işlab çiqariş tayyor ggölatni kovşlar yordamida maxsus metall qoliplarga kuyiş b-n yakunlanadi.

Dunyo miqyosida P. işlab çiqariş barça metallar umumiy miqdorining 20—25 foizini taşkil etadi. P. quriliş, maşinasozlik, asbobsozlik va b. sohalarda qöllaniladigan asosiy material hisoblanadi.

Q.: Legirlangan pölat, Pölatni toblaş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПЎЛАТ (форс.-тож.) — темирнинг углерод (2% гача) ва б. элементлар б-н қотишмаси. Одатдаги техник П.нинг таркиби — 0,05—1,5% углерод, 0,4% гача кремний, 0,1 — 1% марганец, 0,08% гача олтингугурт, 0,1% гача фосфор ва 96,92—99,27% темирдан иборат. Саноатда ишлаб чиқариладиган П.лар таркибида доимий қўшилмалар: кремний Si, марганец Мп, олтингугурт S ва фосфор Р бўлади. П.нинг чўяндан фарқи шуки, чўян таркибида углерод 2% дан ортиқ, доимий қўшилмалар ҳам кўпроқ бўлади. П. тобланганда унинг физик-механик хоссалари кескин ўзгаради, қаттиқлиги ва мустаҳкамлиги ортади, болғаланувчан бўлиб қолади (қ. Пўлатни тоблаш). Кимёвий таркибидаги углерод ва легирловчи элементлар миқдо-рига қараб, П. углеродли ва легирланган хилларга бўлинади. Углеродли П.га (таркибида углероддан ташқари 0,7% гача марганец, 0,37% гача кремний, 0,04% гача олтингугурт ва 0,035% гача фосфор бўлади) қурилиш ва машинасозлик пўлати; асбобсозлик пўлати киради. Легирланган пўлат жумласига кам (легирловчи элементлар 2,5% гача), ўртача (легирловчи элементлар 2,5—10% гача), юқори легирланган (легирловчи элементлар 10% дан ортиқ) П.лар киради (қ. Легирланган пўлат). Ишлатилишига қараб, қурилиш (прокат) ва машинасозлик (конструкцион), асбобсозлик, алоҳида хоссали хилларга бўлинади. Алоҳида хоссали П. зангламайдиган ва кислота-бардош, иссиқбардош, ейилиш ва емирилишга чидамли, магнит хусусиятли ва б. сифатларга эга бўлади.

П. суюқ, пластик ва қагтиқ ҳолатда ишлаб чиқарилиши мумкин, лекин асосан, суюқ ҳолатда ишлаб чиқарилади. Суюқ П. конвертер, мартен печи, электр печи, тигель ва б. печларда оли-нади. Пластик П. пудлинглаб олинади (қ. Пудлинглаш). Қаттиқ ҳолатдаги П. темир рудасини барабан шаклидаги печларда қайтариб ёки электролиз қилиб олинади.

Хом ашё сифатида домна чўяни ва темир-терсаклар ишлатилади. Улар печда қиздирилади. Кимёвий реакция натижасида чўян ва темир-терсаклар таркибидаги С, Si, Мп, Р ва S оксидла-ниб темирнинг кайтарилиши натижа-сида П. ҳосил бўлади. Лозим бўлса (мас, легирланган пўлат олишда), П. тарки-бига зарур кимёвий элементлар қўшилади. Фосфор ва олтингугурт П.нинг хоссаларига салбий таъсир этгани са-бабли П. улардан тозаланади (рафина-цияланади). Бунда асос характерли флюсдан фойдаланилади.

П.ни қайтариш, яъни унинг таркибидаги кислород микдорини камайтириш учун суюқ П.га қайтарувчилар (таркибида Мп, Si, Al, Ca бўлган қотишмалар) қўшилади. Улар темир ок-сиди таркибидаги кислород б-н бирикиб, уни тозалайди. Қайтариш диффузия ёрдамида ҳам бажарилиши мумкин. Бу усулда кукун ҳолида майдаланиб тош-қол (шлак) устига солинган қайтарувчилар тошқолда эриб, таркибидаги те-мирни қайтаради. Бу эса, тақсимланиш қонунига биноан, П. таркибидаги темирнинг ҳам қайтарилишига сабаб бўлади. П. ишлаб чиқариш тайёр ггўлатни ковшлар ёрдамида махсус металл қолипларга куйиш б-н якунланади.

Дунё миқёсида П. ишлаб чиқариш барча металлар умумий миқдорининг 20—25 фоизини ташкил этади. П. қурилиш, машинасозлик, асбобсозлик ва б. соҳаларда қўлланиладиган асосий материал ҳисобланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.