«Pölatxon» qözğoloni
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 464–465-b. — ziyouz.com
«Pölatxon» qözğoloni - Köqon xonligitsa xon va uning amaldorlari zulmiga va çor Rossiyasining mustamlakaçilik siyosatiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni (1873—76). Rahbari — Ishoq Hasan öğli (1844 — Marğilon — 1876). Ishoq Hasan Qöqondagi Tunqator madrasasida öqigan. Andijondagi masjidda imomlik qilgan, savdo-garlik b-n ham şuğullangan. Toşkentga kelib, Abdulmömin otaliq b-n tanişgaç, şu yerda vaqtinça yaşab qoladi. 1872 y. Şer Dodho boşliq bir guruh qöqonliklar Samarqandda istiqomat qilayotgan Pölatbekni (Olimxonnnng nevarasi) Qöqonga taklif qilib, uni xon qilib kötarişga va'da qilişadi. Lekin, Pölatbek bu taklifni rad etadi. Şundan söng qöqonliklar Toşkentga kelib, Abdulmömin otaliq b-n uç-raşganlar. Ularning iltimosiga köra, Ishoq Hasan «Pölatxon» nomi b-n qözğolonga boşçilik qilişga rozi bölgan va Namanganga kelib qözğolonga rahbarlik qila boşlagan. Uning tomoniga yirik boy va harbiylar, hagto Xudoyorxonntt öğli va b. qarindoşlari ham ötgan. 1875 y. 22 iyulda Xudoyorxon Toşkentga qoçişga majbur böladi. Xon taxtiga «Pölatxon» va Xudoyorxonning katta öğli Nasriddinbeklar asosiy da'vogarlar edi. 1873 y.da qirğizlar «Pölatxon»ni Qöqon xoni deb e'lon qilgan edilar. Ammo, Xudoyorxon Toşkentga qoçgandan keyin Abdurahmon oftobaçi Nasriddinbekni xon deb e'lon qilib taxtga ötqizgan. Şu sababli «Pölatxon» Abdurahmon oftobaçi va Nasriddinxonlarga qarşi kuraşni boşlab yuboradi. Oqibatda, Qöqon xonligida ikki hokimiyatçilik paydo böladi. Buning oldini olib, kuçlarni birlaştiriş maqsadida Abdurahmon oftobaçi 1875 y. 7 avg.da Çor Rossiyasi mustamlakaçilariga qarşi ğazavot e'lon qiladi va xalq ozodlik harakatini boşlab yuboradi. «Pölatxon» bu harakatni qöllab quvvatlaydi, ammo qöşinini jangga olib kirmaydi. 1875 y. 23 avg.da Maxram qal'asi ostonasida ruslar b-n Abdurahmon oftobaçining qöşini örtasida qattiq jang böladi. Qöqonliklar mağlubiyatga uç-raydi. K. P. Kaufman qözğolonçilarni birin-ketin tormor etib, Qöqon, Marğilon va Uş ritrini jangsiz bosib olgan. 1875 y. 22 sent.da Kaufman Marğilon ş.ga Nasriddinxonni taklif qilib, aholi uçun juda oğir bölgan şartnomaga imzo çektiradi. Na-tijada, aholi Nasriddinxonga qarşi qözğolon kötaradi. Nasriddinxon Toşkentga qoçişga majbur böladi. «Pölatxon» rasman Qöqon xoni deb e'lon qilinadi. Abdurahmon oftobaçi ham uni tan oladi . «Pölatxon» b-n yaraşib harbiy kuçlarini birlaştiradi. Rus askarlari b-n bölgan janglarda kuçlar teng bölmagani natijasida «Pölatxon» mağlubiyatga uçraydi. 1876 y. 1 martda Marğilon ş.da dorga osib öldiriladi.
Ad.: Bobobekov H. N., Pölatxon qözğoloni, T., 1996; Qöqon tarixi, T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ПЎЛАТХОН» ҚЎЗҒОЛОНИ - Кўқон хонлигица хон ва унинг амалдорлари зулмига ва чор Россиясининг мустамлакачилик сиёсатига қарши кўтарилган халқ қўзғолони (1873—76). Раҳбари — Исҳоқ Ҳасан ўғли (1844 — Марғилон — 1876). Исҳоқ Ҳасан Қўқондаги Тунқатор мадрасасида ўқиган. Андижондаги масжидда имомлик қилган, савдо-гарлик б-н ҳам шуғулланган. Тошкентга келиб, Абдулмўмин оталиқ б-н танишгач, шу ерда вақтинча яшаб қолади. 1872 й. Шер Додҳо бошлиқ бир гуруҳ қўқонликлар Самарқандда истиқомат қилаётган Пўлатбекни (Олимхоннннг невараси) Қўқонга таклиф қилиб, уни хон қилиб кўтаришга ваъда қилишади. Лекин, Пўлатбек бу таклифни рад этади. Шундан сўнг қўқонликлар Тошкентга келиб, Абдулмўмин оталиқ б-н уч-рашганлар. Уларнинг илтимосига кўра, Исҳоқ Ҳасан «Пўлатхон» номи б-н қўзғолонга бошчилик қилишга рози бўлган ва Наманганга келиб қўзғолонга раҳбарлик қила бошлаган. Унинг томонига йирик бой ва ҳарбийлар, ҳагто Худоёрхоннтт ўғли ва б. қариндошлари ҳам ўтган. 1875 й. 22 июлда Худоёрхон Тошкентга қочишга мажбур бўлади. Хон тахтига «Пўлатхон» ва Худоёрхоннинг катта ўғли Насриддинбеклар асосий даъвогарлар эди. 1873 й.да қирғизлар «Пўлатхон»ни Қўқон хони деб эълон қилган эдилар. Аммо, Худоёрхон Тошкентга қочгандан кейин Абдураҳмон офтобачи Насриддинбекни хон деб эълон қилиб тахтга ўтқизган. Шу сабабли «Пўлатхон» Абдураҳмон офтобачи ва Насриддинхонларга қарши курашни бошлаб юборади. Оқибатда, Қўқон хонлигида икки ҳокимиятчилик пайдо бўлади. Бунинг олдини олиб, кучларни бирлаштириш мақсадида Абдураҳмон офтобачи 1875 й. 7 авг.да Чор Россияси мустамлакачиларига қарши ғазавот эълон қилади ва халқ озодлик ҳаракатини бошлаб юборади. «Пўлатхон» бу ҳаракатни қўллаб қувватлайди, аммо қўшинини жангга олиб кирмайди. 1875 й. 23 авг.да Махрам қалъаси остонасида руслар б-н Абдураҳмон офтобачининг қўшини ўртасида қаттиқ жанг бўлади. Қўқонликлар мағлубиятга уч-райди. К. П. Кауфман қўзғолончиларни бирин-кетин тормор этиб, Қўқон, Марғилон ва Уш ритрини жангсиз босиб олган. 1875 й. 22 сент.да Кауфман Марғилон ш.га Насриддинхонни таклиф қилиб, аҳоли учун жуда оғир бўлган шартномага имзо чектиради. На-тижада, аҳоли Насриддинхонга қарши қўзғолон кўтаради. Насриддинхон Тошкентга қочишга мажбур бўлади. «Пўлатхон» расман Қўқон хони деб эълон қилинади. Абдураҳмон офтобачи ҳам уни тан олади . «Пўлатхон» б-н ярашиб ҳарбий кучларини бирлаштиради. Рус аскарлари б-н бўлган жангларда кучлар тенг бўлмагани натижасида «Пўлатхон» мағлубиятга учрайди. 1876 й. 1 мартда Марғилон ш.да дорга осиб ўлдирилади.
Ад.: Бобобеков Ҳ. Н., Пўлатхон қўзғолони, Т., 1996; Қўқон тарихи, Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.