Poligonometriya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304-b. — ziyouz.com
Poligonometriya (yun. polygonos — köpburçakli va ...metriya) — Yer sir-tidagi nuqtalarning özaro vaziyatini aniqlaş usullaridan biri. Serdaraxt va köp binoli joylarda triangulyatsiya örniga qöllaniladi. Geodezik tayanç şoxobçalarini (q. Geodezik punkt) yasaşda qöl keladi. Poligonometrik tarmoklar va yurişlarning anikdigi hamda navbatiga qarab, P. triangulyatsiya talablariga javob beradigan 4 sinfga bölinadi. Geodezik tayanç şoxobçalari yordamida topografik syomkalardagi tayanç punktlari tizimi tuziladi va quriliş loyihalari çi-ziladi. P.ning tayanç punktlari şu punktlarni birlaştiruvçi töğri çi-ziklar (poligonometrik yurişlar)ni va ular orasidagi gorizontal burçaklarni ölçaş yöli b-n aniqlanadi. Biror joyda 1, 2, 3,... p, p+h nuqtalarini tanlab olib, ular orasidagi masofa S, S2,... Sn lar, burçak r,, P2,...r„ lar ölçanadi. Tanlangan nuqtalar koordi-natalari biror nuqtaning ma'lum di-reksion burçagi an asosida hisobla-nadi. Amalda poligonometrik yuriş ma'lum Ri nuqtadan boşlanadi. Köpinça, nazorat nuqtasi sifatida koordi-natalari aniqlangan oxirgi poligonometrik nuqta olinadi. Burçaklar, asosan, teodolit yordamida 1»—10» aniklikda, masofa Sj lar invar yoki pölat sim (lenta) b-n ölçanadi (yoki bazis usulida ham hisoblab topiş mumkin), Uzunlik va burçak ölçaş işlarini katta hajmda olib borişni talab etişi, iş tamomlangunga qadar ölçaş aniqligini nazorat qilib bölmasligi P.ning kamçiligi-dir. Lekin bu usulda bir punktdan faqat ikkita yönalişining körinişi yetarli bölgani uçun tayanç punktlari ziçligini ixtiyoriy ravişda oşiriş mumkin. P. usulining bu qulayligi ayniqsa şahar va qişloklarda katta masştabli syomkalar ötkaziş işlarida qöl keladi.
Q.: Geodezik punkt
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЛИГОНОМЕТРИЯ (юн. polygonos — кўпбурчакли ва ...метрия) — Ер сир-тидаги нуқталарнинг ўзаро вазиятини аниқлаш усулларидан бири. Сердарахт ва кўп биноли жойларда триангуляция ўрнига қўлланилади. Геодезик таянч шохобчаларини (қ. Геодезик пункт) ясашда қўл келади. Полигонометрик тармоклар ва юришларнинг аникдиги ҳамда навбатига қараб, П. триангуляция талабларига жавоб берадиган 4 синфга бўлинади. Геодезик таянч шохобчалари ёрдамида топографик съёмкалардаги таянч пунктлари тизими тузилади ва қурилиш лойиҳалари чи-зилади. П.нинг таянч пунктлари шу пунктларни бирлаштирувчи тўғри чи-зиклар (полигонометрик юришлар)ни ва улар орасидаги горизонтал бурчакларни ўлчаш йўли б-н аниқланади. Бирор жойда 1, 2, 3,... п, п+ҳ нуқталарини танлаб олиб, улар орасидаги масофа S, S2,... Sn лар, бурчак р,, Р2,...р„ лар ўлчанади. Танланган нуқталар коорди-наталари бирор нуқтанинг маълум ди-рекцион бурчаги ан асосида ҳисобла-нади. Амалда полигонометрик юриш маълум Ри нуқтадан бошланади. Кўпинча, назорат нуқтаси сифатида коорди-наталари аниқланган охирги полигонометрик нуқта олинади. Бурчаклар, асосан, теодолит ёрдамида 1»—10» аникликда, масофа Sj лар инвар ёки пўлат сим (лента) б-н ўлчанади (ёки базис усулида ҳам ҳисоблаб топиш мумкин), Узунлик ва бурчак ўлчаш ишларини катта ҳажмда олиб боришни талаб этиши, иш тамомлангунга қадар ўлчаш аниқлигини назорат қилиб бўлмаслиги П.нинг камчилиги-дир. Лекин бу усулда бир пунктдан фақат иккита йўналишининг кўриниши етарли бўлгани учун таянч пунктлари зичлигини ихтиёрий равишда ошириш мумкин. П. усулининг бу қулайлиги айниқса шаҳар ва қишлокларда катта масштабли съёмкалар ўтказиш ишларида қўл келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.