Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Polimerlar

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 311–312-b. — ziyouz.com

    Polimerlar (yun. polymeres — köp qismlardan taşkil topgan) — molekulalari (makromolekulalar) bir yoki bir neça turli köp sonli takrorlanuvçi guruxlar (monomer zvenolari)dan taşkil topgan yuqori molekulyar massali (bir neça mingdan bir neça milliongaça) kimyoviy birikmalar. Makromolekula tarkibidagi atomlar bir-biri b-n asosiy yoki koordinatsion valentlik kuçi vositasida boğlangan.

    P.tabiiy — biopolimerlar (rksillar, nuklein kislotalar, tabiiy smoladar) va sintetik (polietilen, polipropilen, fenolformaldegid smolalar) P.ga bulinadi. P. bir xil struktu-rali zvenolar (mas, polivinilxlorid — CH2CHC1—) yoki özaro navbatlaşuvçi turli xossaga ega zvenolar (sopolimer) dan taşkil topgan böladi; vi-nilxlorid va vinilatsetat sopolimeri bunga misol böla oladi. Bir neçta kiçik oddiy molekulalarning birikişidan hosil bölgan P. oligomerlar deb ataladi. Monomerning 2 mo-lekulasi qöşilişidan hosil bölgan molekula d i m ye r deyiladi. Bunday birikmalar özining xossasiga köra, quyi va yuqori molekulali birikmalar oraliğidagi örinda turadi.

    P. molekulalari polimerlaniş va polikondensatlaniş usullari b-n hosil qilinadi. 20-a.ning 2yarmidan boşlab P. sintezining yangi usullarini işlab çiqildi, çunonçi: a) tayyor P.ga biror yangi, qöşimça monomerni kimyoviy «payvandlaş». Bu tayyor P. molekulasining faollaşişiga va erkin radikallar hosil bölişiga yordam beradi. Bunda P.ning çiziqsimon molekulasiga polimerlanuvçi qöşimça monomer yon tarmoqçasi «payvandlanadi»; b) ikki tayyor P. zanjirini kuçli mexanik ta'sir ostida uzib, makromolekula bölaklarini biriktirib, yangi makromolekulalar, ya'ni «blok polimerlar» xreil qilişi. Bu usullar polimer mahsulotlarining xossalarini (puxtaligi, kimyoviy bardoşliligi, elektr ötkazmaslik va h.k.) özgartirişga imkon beradi.

    P.ning tarkibi va sintez usullariga köra, ulardan qattiq va elastik, puxta va mört, issiq va sovuqqa çi-damli, kimyoviy ta'sirlarga bardoşli va h.k. xossaga ega bölgan mahsulotlar oliş mumkin. Mahsulot hosil qiliş uçun P.ga töldirgiçlar va b. moddalar qöşiladi. P.ning muhim xu-susiyati şuki, ulardan ştampovkalaş, presslaş kabi oddiy usullarda buyumlar tayyorlaş mumkin.

    P.i.ç. dastlab murakkab bölmagan moddalar, kumir va yoğoçni qayta işlaş mahsulotlari (mas, fenol, formalin va b.)ga asoslangan edi. Keyinçalik P. oliş uçun neftni kayta işlaş mahsulotlari, tabiiy gaz, qattiq yoqilğilarni qayta işlaş mahsulotlari, yogoç va turli ösimlik xom aşyolari çiqindilari işlatiladigan böldi. Xossasining yaxşiligi va xalq xöjaligiga keltiradigan foydasining kattaligi hamda xom aşyo zaxiralarining köpligi P.ni keng kölamda i.ç.ga imkon berdi.

    P. xossasiga köra, quyidagilarga bölinadi: kauçuklar — keng t-ra oraliğida qayişqoklik xossasini yöqotmaydigan P.; plastmassalar — yuqori t-rada yumşaydigan va keng t-ra oraliğida juda puxta, qattiq, nisbatan qayişqoq P.; sintetik tolalar — yuqori t-rada (180—200°) yumşaydigan va şu t-rada puxta ip bölib çöziladigan P.; lok va böyoqlar — yeyilişga çidamli, metall, yoğoç va şişaga yopişadigan, atmosfera va mexanik ta'sirlarga çidamli P. Polimerlarning xossasi turliça bulganligidan ular kora va rangli metallar, yoğoç, toş, suyak, şişa va b. urnida işlatiladi. Ba'zi bir sintetik P. ion alma-şuvçi smolalar, qon plazmasi örin-bosari sifatida, tuproqni strukturalaşda va b.da qöllanadi.

    Ad.: Askarov M. A., Jalilov A. T., Sintez ionogennix polimerov, T., 1978; Ismoilov I. I., Jalilov A. T., Askarov M. A., Ximiçeski aktivniye polimeri i oligomeri, T., 1993; Maxsumov A. S, Ismoilov I. I., Polimerniye soli: sintez, svoystva, primeneniye, T., 2002.

    Isroil Ismoilov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПОЛИМЕРЛАР (юн. polymeres — кўп қисмлардан ташкил топган) — молекулалари (макромолекулалар) бир ёки бир неча турли кўп сонли такрорланувчи гурухлар (мономер звенолари)дан ташкил топган юқори молекуляр массали (бир неча мингдан бир неча миллионгача) кимёвий бирикмалар. Макромолекула таркибидаги атомлар бир-бири б-н асосий ёки координацион валентлик кучи воситасида боғланган.

    П.табиий — биополимерлар (рксиллар, нуклеин кислоталар, табиий смоладар) ва синтетик (полиэтилен, полипропилен, фенолформальдегид смолалар) П.га булинади. П. бир хил структу-рали звенолар (мас, поливинилхлорид — СН2СНС1—) ёки ўзаро навбатлашувчи турли хоссага эга звенолар (сополимер) дан ташкил топган бўлади; ви-нилхлорид ва винилацетат сополимери бунга мисол бўла олади. Бир нечта кичик оддий молекулаларнинг бирикишидан ҳосил бўлган П. олигомерлар деб аталади. Мономернинг 2 мо-лекуласи қўшилишидан ҳосил бўлган молекула д и м е р дейилади. Бундай бирикмалар ўзининг хоссасига кўра, қуйи ва юқори молекулали бирикмалар оралиғидаги ўринда туради.

    П. молекулалари полимерланиш ва поликонденсатланиш усуллари б-н ҳосил қилинади. 20-а.нинг 2ярмидан бошлаб П. синтезининг янги усулларини ишлаб чиқилди, чунончи: а) тайёр П.га бирор янги, қўшимча мономерни кимёвий «пайвандлаш». Бу тайёр П. молекуласининг фаоллашишига ва эркин радикаллар ҳосил бўлишига ёрдам беради. Бунда П.нинг чизиқсимон молекуласига полимерланувчи қўшимча мономер ён тармоқчаси «пайвандланади»; б) икки тайёр П. занжирини кучли механик таъсир остида узиб, макромолекула бўлакларини бириктириб, янги макромолекулалар, яъни «блок полимерлар» хреил қилиши. Бу усуллар полимер маҳсулотларининг хоссаларини (пухталиги, кимёвий бардошлилиги, электр ўтказмаслик ва ҳ.к.) ўзгартиришга имкон беради.

    П.нинг таркиби ва синтез усулларига кўра, улардан қаттиқ ва эластик, пухта ва мўрт, иссиқ ва совуққа чи-дамли, кимёвий таъсирларга бардошли ва ҳ.к. хоссага эга бўлган маҳсулотлар олиш мумкин. Маҳсулот ҳосил қилиш учун П.га тўлдиргичлар ва б. моддалар қўшилади. П.нинг муҳим ху-сусияти шуки, улардан штамповкалаш, пресслаш каби оддий усулларда буюмлар тайёрлаш мумкин.

    П.и.ч. дастлаб мураккаб бўлмаган моддалар, кумир ва ёғочни қайта ишлаш маҳсулотлари (мас, фенол, формалин ва б.)га асосланган эди. Кейинчалик П. олиш учун нефтни кайта ишлаш маҳсулотлари, табиий газ, қаттиқ ёқилғиларни қайта ишлаш маҳсулотлари, ёгоч ва турли ўсимлик хом ашёлари чиқиндилари ишлатиладиган бўлди. Хоссасининг яхшилиги ва халқ хўжалигига келтирадиган фойдасининг катталиги ҳамда хом ашё захираларининг кўплиги П.ни кенг кўламда и.ч.га имкон берди.

    П. хоссасига кўра, қуйидагиларга бўлинади: каучуклар — кенг т-ра оралиғида қайишқоклик хоссасини йўқотмайдиган П.; пластмассалар — юқори т-рада юмшайдиган ва кенг т-ра оралиғида жуда пухта, қаттиқ, нисбатан қайишқоқ П.; синтетик толалар — юқори т-рада (180—200°) юмшайдиган ва шу т-рада пухта ип бўлиб чўзиладиган П.; лок ва бўёқлар — ейилишга чидамли, металл, ёғоч ва шишага ёпишадиган, атмосфера ва механик таъсирларга чидамли П. Полимерларнинг хоссаси турлича булганлигидан улар кора ва рангли металлар, ёғоч, тош, суяк, шиша ва б. урнида ишлатилади. Баъзи бир синтетик П. ион алма-шувчи смолалар, қон плазмаси ўрин-босари сифатида, тупроқни структуралашда ва б.да қўлланади.

    Ад.: Аскаров М. А., Жалилов А. Т., Синтез ионогенных полимеров, Т., 1978; Исмоилов И. И., Жалилов А. Т., Аскаров М. А., Химически активные полимеры и олигомеры, Т., 1993; Махсумов А. С, Исмоилов И. И., Полимерные соли: синтез, свойства, применение, Т., 2002.

    Исроил Исмоилов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.