Polimerlar

Polimerlar (yunonça «polymeres» — köp qismlardan iborat) — molekulalari (makromolekulalari) bir xil yoki bir neça xil tarkibiy böleklarning — monomer zvenolarining köp marta takrorlanişidan hosil bölgan yuqori molekulyar birikmalar. ÖzME'ga köra, ularning molekulyar massasi bir neça mingdan bir neça milliongaça boradi. Polimerlar Kimyoning alohida bölimi — polimerlar kimyosi va fizikasida örganiladi. Rusça Vikipediyaga köra, polimerlar organik va anorganik, amorf va kristall tuzilişli bölişi mumkin.1

Makromolekuladagi atomlar özaro kimyoviy boğlar orqali uzun zanjirga birikadi. ÖzME polimerlarni kelib çiqişiga köra tabiiy va sintetik turlarga ajratadi. Tabiiy polimerlar — biopolimerlar qatoriga oqsillar, nuklein kislotalar va tabiiy smolalar kiradi; sintetik polimerlarga polietilen, polipropilen, fenol-formaldegid smolalar misol böladi. Rusça Vikipediya tabiiy polimerlar qatorida sellyuloza va tabiiy kauçukni ham tilga oladi.

Zanjiri bir xil zvenolardan tuzilgan polimerlardan farqli ölaroq, turli xil zvenolardan iborat polimerlar sopolimerlar deyiladi; vinilxlorid bilan vinilatsetatning sopolimeri bunga misol. Bir neçta monomer molekulasidan tarkib topgan, polimerga nisbatan qisqa zanjirli birikmalar oligomerlar deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, zanjiri töğri çiziqli (masalan, sellyuloza), tarmoqlangan va uç ölçamli fazoviy tuzilişli polimerlar farqlanadi. Makromolekulalari özaro kuçsiz kuçlar bilan boğlangan polimerlar qizdirilganda yumşaydi (termoplastlar), kimyoviy boğlar bilan tikilganlari esa qizdirilganda yumşamaydi (reaktoplastlar).

Polimerlar ikki asosiy reaksiya — polimerlaniş va polikondensatlaniş orqali hosil qilinadi. ÖzME'ga köra, XX asrning ikkinçi yarmidan yangi sintez usullari paydo bölgan: tayyor polimer zanjiriga boşqa monomerdan yon tarmoq «payvandlaş» va kuçli mexanik ta'sir bilan ikki xil polimer zanjirini uzib, böleklarini qayta birlaştirib blok-sopolimerlar hosil qiliş. Bu usullar materialning puxtaligi, kimyoviy çidamliligi va elektr izolatsiya xossalarini kerakli yönalişda özgartirişga imkon beradi. Rusça Vikipediyaga köra, masalan, mört polistirolga oz miqdorda polibutadiyen qöşib sopolimer olinsa, zarbaga çidamli material hosil böladi.

ÖzME'ga köra, polimer sanoati dastlab kömir va yoğoçni qayta işlaş mahsulotlariga — fenol, formalin kabi moddalarga tayangan. Keyinçalik asosiy xom aşyo sifatida Neft va tabiiy gazni qayta işlaş mahsulotlari, qattiq yoqilğilar, yoğoç va ösimlik çiqindilari işlatila boşlangan.

Tarkibi va olinişiga qarab polimerlar qattiq yoki elastik, puxta yoki mört, issiq va sovuqqa, kimyoviy ta'sirlarga çidamli bölişi mumkin. ÖzME'ga köra, ulardan presslaş, ştampovkalaş kabi oddiy usullar bilan turli buyumlar yasaş mumkinligi muhim afzallik hisoblanadi. Xossasiga köra polimerlar bir neça guruhga bölinadi:

• kauçuklar — keng harorat oraliğida elastikligini saqlaydi;
• plastmassalar — qizdirilganda yumşaydi, odatdagi haroratda esa puxta va qattiq;
• sintetik tolalar — yuqori haroratda yumşab, puxta ip bölib çöziladi;
• lok va böyoqlar — metall, yoğoç va şişaga yaxşi yopişadi, atmosfera ta'siriga çidamli.

Polimerlar qora va rangli metallar, yoğoç, toş, şişa örnida işlatiladi. ÖzME'ga köra, ayrim sintetik polimerlar ion almaşinuvçi smola, qon plazmasi örnini bosuvçi modda va tuproq strukturasini yaxşilovçi vosita sifatida ham qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, polimerlar şişa tolali plastiklar kabi kompozit materiallarning tarkibiy qismi sifatida ham keng foydalaniladi.