Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Polşa

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 325–333-b. — ziyouz.com

    Polşa (Polska), Polşa Respublikasi (Rzeczpospolita Polska) — Markaziy Yevropadagi davlat. Mayd. 312,7 ming km2. Aholisi 38,6 mln. kişi (2002). Poytaxti — Varşava ş. Ma'muriy jihatdan 16 voyevoda (wojewodztwo) ra bölinadi.

    Davlat tuzumi. P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1997 y. 25 mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1995 y.dan Aleksander Kvasnevski), u P. fuqarolari tomonidan umumiy teng va töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (quyi palata — seym va yuqori palata — senat), ijroçi hokimiyatni prezident va Vazirlar Kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.

    Tabiati. P. Visla va Odra daryolari havzasida, şim.da Boltiq dengizi va jan.da Karpat va Sudet toğlari oraliğida joylaşgan. Hududining 90% dan köproği tekislik va payettekislik, jan.da toğliklar bor. Dengiz böylari past, qumloq. Qazilma boyliklari — toşkömir, qönğir kömir, tabiiy gaz va neft, temir, mis, qörğoşin, oltingugurt, rux; kaliymagniy tuz konlari bor. Iqlimi mö'tadil, okean iqlimi b-n kontinental iqlim örta-sida. Yanv.ning örtaça t-rasi —G dan — 6° gaça, iyulniki 10—19°. Yillik yoğin 500—1800 mm. Yomğir va qordan suv oladigan Odra, Visla, Bug, Notets va Var-ta daryolarida kema katnaydi. P.da 9000 dan ortiq köl bor. Eng kattalari: Snyar-dvi (113,8 km2), Mamri (104 km2).

    P. hududining yarmidan köproği haydaladigan yerlar, 28% örmon. Aksariyat joylarda igna bargli, ğarbi va jan. da keng bargli daraxtlar usadi. Mamlakat şim. va şarqida yaxlit örmon-zorlar (Belaya Veja puşçasining bir qismi va b.) saqlangan. Şim. va şim,-şarkda katta maydonlar vereyekzor va torfli yerlar b-n band. Tekisliklarda aksari çimli-podzolli tuproqlar, şarq va şim.-şarqda botqoqli tuproqlar, toğ oldi va toğ etaklarida qönğir örmon va qora tuproklar, toğlarda esa, toğ qönğir, daryo vodiylarida allyuvial tuproqlar tarqalgan. Örmonlarda böri, silovsin, tulki, börsiq, ayiq; tuyoqlilardan tönğiz, los, buğu yaşaydi. Kuşlardan karqur, kaklik, toğlarda burgut uçraydi. Dengiz, köl va daryolarda baliq köp. P.da Tatra, Penin va b. milliy boğlar bor.

    Aholisining 98,5% polyaklar; ukrainlar, beloruslar, slovaklar ham yaşaydi. Rasmiy til — polyak tili. Dindorlarning köpçiligi — katoliklar. Şahar aholisi —62,1%. Yirik şaharlari: Varşava, Lodz, Krakov, Vrotslav, Poznan, Gdansk va b.

    Tarixi. P. hududida paleolit davridayoq odamlar yaşagan. Mil. av. 1-ming yillik va mil. 1-ming yillikning 1yarmida P. hududida slavyan kabilalarining şakllaniş jarayoni sodir böldi. 8—9- a.larda qabila knyazliklari vujudga keldi. 10-a.da Odra, Visla va Bug daryolari oraliğida yaşovçi polyan (Polşa, polyaklar nomi şundan kelib çiqqan), mazovşan, vislyan, pomoryan qabilalarining knyazliklari birlaştirildi va yagona P. davlati taşkil topdi. Biroq, 12-a.ga kelib P. davlati yana knyazliklarga bölinib ketdi. 13-a. oxirida knyaz Pşemisl II rah-barligida P. yerlarini birlaştiriş uçun kuraş boşlandi. 14—15-a. larda yagona P. davlati paydo böldi, madaniyat rivojlandi, polyak tili şakllandi. 15-a.ning 1yarmida Krakovdagi Yagaylo un-ti (1364 y.da asos solingan) polyak fani markaziga aylandi.

    16-a.ning 2yarmidan P. davlati ukrain, belorus va rus yerlarini bosib ola boşladi. P. b-n Litvaning birlaşuvi natijasida Reç Pospolita paydo böldi. 1609—12 y.larda P. Rossiyaga hujum qildi. Bir neça asr mobaynida P. Yevropadagi eng qudratli davlatlardan biri bölib turdi. Ammo oğir uruşlar sababli mamlakat inqirozga uçrab, uç marta (1772, 1793, 1795 y.larda) Prussiya, Avstriya, Rossiya örtasida bölinib ketdi, P. davlati tugatildi, xalqi asoratga tuşdi. 1807 y. Napoleon I qöşinlari Prussiyani yengib, Fransiyaga tobe Varşava gersogligini tuzdi. 1814—15 y.larda Vena kongressida P. yana bölindi. Varşava gersogligining katta qismi P. qirolligiga aylantirilib, Rossiyaga topşirildi.

    Prussiya Varşava gersogligining bir qismini oldi, Sileziya va Dengiz böyini özida saklab qoldi. Avstriya (1867 y.dan Avstro-Vengriya)ga Galitsiya berildi. Krakov respublikasi tuzildi. Polyak xalqi ozodlik uçun tinimsiz kuraşdi (1794 y. T. Kostyuşko boşçiligidagi qözğolon, şuningdek, 1830—31, 1846, 1848, 1863—64 ylardagi qözğolonlar). 19-a. oxiri —20-a. boşlarida P.da sanoat birmunça rivojlandi, t.y. qurildi. Ozodlik xarakati yanada kuçaydi. 1-jahon uruşida P.ga ançagina zarar yetdi. Bosqinçi qöşinlar olib çiqib ketilgaç, P.ni böliş töğrisidagi barça bitimlar bekor qilindi va 1918 y. noyab.da Polşa Respublikasi mustaqilligi e'lon qilindi. 1920 y. apr.da Sovet-Polşa uruşi boşlandi. 1921 y. şartnomasiga binoan, Ğarbiy Ukraina b-n Ğarbiy Belorussiya P.gaötdi va 1939 y.da bu yerlar yana SSSRga kay-tarib olindi. 1939 y. 1 sent.da Germaniya P.ga hujum qilib, 2-jahon uruşini boşladi. Polyak xalqi ozodlik uçun qattiq kuraş olib bordi. 1945 y. mayda barça polyak yerlari ozod qilindi. 1952 y.dan 1989 i.gaça mamlakat P. Xalq Respublikasi deb ataldi. 80-y.lar boşida mamlakatda çuqur ijtimoiy-iqtisodiy tanglik röy berdi. 1981 y.dek. da xdrbiy holat joriy etildi. 1989 y.da «Birdamlik» kasaba uyuşma birlaşmasi vakillari hokimiyat te-pasiga çikdi va davlatning nomi P. Respublikasi deb atala boşladi. 1997 y. 25 mayda ötkazilgan referendumda mamlakatning yangi konstitutsiyasi qabul qilindi. P. — 1945 y.dan BMT a'zosi. 1991 y. dek.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1992 y. martda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayramlari —3 may — 1791 y.gi Konstitutsiya kuni va 11 noyab. — Mustaqillik kuni (1918).

    Asosiy siyosiy partiyalari, birlaşmalari va kasaba uyuşmalari. Demokrat k partiya, 1939 y. asos solingan; Konservativ xalq partiyasi, 1997 y. tuzilgan; Mustaqil P. konfederatsiyasi partiyasi, 1979 y. taşkil etilgan; Polyak dehqonlari partiyasi, 1990 y. asos solingan; Polyak xristian demok-ratlari kelişuvi partiyasi, 1999 y. tuzilgan; Oraliq kuçlari bitişuvi partiyasi, 1990 y. taşkil etilgan; Mehnat ittifoqi partiyasi, 1992 y. asos solingan; P.ni tiklaş haraka-ti, 1995 y. tuzilgan; Demokratik söl kuçlar ittifoqi, 1991 y. saylovoldi birlaşmasi sifatida taşkil etilgan; Ozodlik ittifoqi taşkiloti, 1994 y.da tuzilgan. Umumpolşa kasaba uyuşmalari bitişuvi, 1984 y. asos solingan; Yakkahol dehqonlarning «Birdamlik» kasaba uyuşmasi, 1981 y. tuzilgan; «Birdamlik» kasaba uyuşmasi, 1980 y. taşkil etilgan; «Birdamlik-80» kasaba uyuşmasi, 1990 y. «Birdamlik» kasaba uyuşmasidan ajralib çiqqan va özini 1980—81 y.lardagi kasaba uyuşma harakatining birdan-bir davomçisi deb hisoblaydi.

    Xöjaligi. P. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 5,1%, qişloq va örmon xöjaligining uluşi 26,6%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 68,3%.

    Sanoati. P. toşkömir, oltingu-gurt, tabiiy gaz, kumuş qazib olişda, pölat eritişda Yevropada oldingi örinlardan birida turadi. Kumir mamlakat yoqilğienergetika balansining asosini taşkil etadi. Toşkömir Yuqori Sileziya, şuningdek, Valbşix va Lyublin havzalarida, qönğir kömir Bogatinda qazib çiqariladi. Elektr styalari, asosan, kumir konlari atrofida qurilgan. Issiklik elektr styalarida yiliga örtaça 135,3 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Mis, qörğoşin-rux rudalari, ozroq mikdorda neft ham qazib olinadi.

    Mamlakat ehtiyojlari uçun zarur neftning 90% dan köproği çet ellardan sotib olinadi. Neftni qayta işlaş sanoatining asosiy markazlari — Plotsk va Gdansk. Çetdan keltiriladigan temir ruda va mahalliy koks asosida işlovçi metallurgiya z-dlari (şu jumladan, Krakovdagi metallurgiya k-ti va maşhur «Katovitse» k-ti) Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida joylaşgan. Rangli metallurgiya sanoati tarkibida mis (Gloguv, Legnitsa), qörğoşin, rux (Katovitse, Bukovno, Myasteçko-Slyonske) va alyuminiy (Konin) z-dlari bor. Sanoatning asosiy tarmoqlari bölmiş maşinasozlik va metall işlaş sanoati xilma-xil mah-sulot işlab çiqaradi. Kemasozlik (Gdansk, Gdinya, Şçetsin), samo-lyotsozlik (Varşava, Melen, Svidvin), vagon va lokomotivsozlik (Svidnitsa, Zelena Gura, Vrotslav, Poznan, Xşanuv), avtomobilsozlik (Varşava, Staraxovitse, Yelç, Lyublin, Nisa), traktorsozlik (Varşava) rivojlangan. Şaxta va metallurgiya z-dlari uçun texnologiya asbob-uskunalari, quyuv, kimyo, oziq-ovqat, yoğoçsozlik, bino-korlik materiallari korxonalari uçun komplekt asbob-uskunalar, şuningdek, stanoklar, kema dvigatellari, elektr motorlar, kötarma-trans-port vositalari, rözğor maşinalari va apparatlar, elektron asboblar va b. ham işlab çiqariladi. Kimyo sanoatida oltingugurt kislotasi, mineral öğit, soda, xlor, plastmassa, sintetik tola, kauçuk i.ç. korxonalari bor. Asosiy markazlari — Tarnuv, Osvensim, Plotsk, Bidgoşç. Farmatsevtika, fotokimyo, parfyumeriya (Varşava, Lodz, Krakov), rezina, sement, şişa, çinni-fayans, yoğoçsozlik, sellyuloza-qogoz, kön-poyabzal, tikuvçilik sanoati mavjud. Töqimaçilik (ip, ziğir, jun gazlama, trikotaj), oziq-ovqat (qand-şakar, spirt-araq, göşt, yoğ, baliq, tamaki) sanoat tarmoklari rivojlangan. Örmonlarda yoğoç tayyorlanadi.

    Kişloq xöjaligi. Mamlakat maydonining 61% q.x.ga yarokli yerlar. Mayda xususiy dehqonçilik xöjaliklari ustun. Davlat xöjaliklari, şir-katlar va q.x. tögaraklari ham bor. Eng muhim q.x. ekinlari: javdar, buğdoy, arpa, suli, kartoşka, qand lavlagi va b. Sabzavot, tamaki, yem-xaşak, re-zavor mevalar ham yetiştiriladi. Çorvaçilik salmoği katta. Koramol, çöçqa, qöy, ot, parranda boqiladi.

    Transport ning asosini temir yöllar taşkil etadi. T.y. uzunligi — 24 ming km, avtomobil yöllari uz. 372,5 ming km. Dare kemaçiligi rivojlangan. Asosiy dengiz portlari — Gdansk, Gdinya, Şçetsin. Dengiz savdo flotining tonnaji — 4,5 mln. tonna dedveyt. Asosiy xalqaro aeroporti — Okense (Varşava yaqinida).

    Taşqi iqtisodiy aloqala-r i . P. çet ellarga maşinalar, sanoat asbob-uskunalari, kemalar, kimyo sanoati mahsulotlari, keng iste'mol mollari, kumir, koks, mis, rux, kora metallar prokati va b. çiqaradi. Çetdan xom aşyo, yoqilği, don, q.x. mahsulotlari va b. oladi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, Rossiya, AQŞ b-n savdo qiladi.

    Tibbiy xizmati. Davlatga qaraşli kasalxonalar b-n bir qatorda xususiy şifoxonalar xam aholiga tibbiy xizmat körsatadi. Vraçlar 10 tibbiyot akademiyasida tayyorlanadi. Kurortlar orasida eng maşhurlari: Krinitsa, Polyanitsa-Zdruy, Sopot, Kolobjeg, Zakopane.

    Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. Maorifi 15 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy, barça poğonalari davlat ta'minotida. Hunar-texnika maktabi boşlanğiç (1— 3-sinflar) va muntazam (4—10-sinflar) ta'limni öz içiga oladi. Ixtisoslaşgan litseylar ham bor. Xususiy maktablar tarmoği kengaymoqda. P. da 130 oliy öquv yurti faoliyat körsatadi. Yevropadagi eng qad. un-tlardan biri Krakov un-ti (1364), şuningdek, Varşava un-ti (1816), politexnika in-tlari, oliy q.x., iqtisodiyot, ped. maktablari, tibbiyot va rassomçilik akademiyalari şu jumlaga kiradi.

    Mamlakatdagi ilmiy faoliyatni Polşa FA b-n birga Fan vazirligi muvofiklaştirib boradi. I.t.lar Fanlar akademiyasining ilmiy-tadqiqot in-tlarida, oliy öquv yurtlarida, idoraviy ilmiy muassasalarda olib boriladi. P.da Banax nomidagi xalq-aro mat. markazi (Varşavada) va Xalq-aro' kuçli magnit maydonlari va past t-ralarlab. (Vrotslavda) işlaydi. Yi-rik kutubxonalari: Krakov un-ti ku-tubxonasi (1364), Varşavadagi milliy kutubxona (1928), Varşava un-ti ku-tubxonasi (1817), Poznan un-ti ku-tubxonasi (1902), şuningdek, P. fanlar akademiyasining Varşava, Gdansk, Krakovdagi kutubxonalari. Eng yirik muzeylari: Varşavadagi milliy muzey (1863), Krakovdagi milliy muzey (1879), Poznandagi milliy muzey (1857), Varşavadagi F. Şopen va A. Mitskeviç muzeylari.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. P. poytaxti va voyevodalarida köpgina gaz. va jur.lar naşr etiladi. Eng muhimlari: «Gazeta viborça» («Saylovçilar gazetasi», kundalik mu-staqil gaz., 1989 y.dan), «Tribuna» («Minbar», kundalik gaz., 1948 y. «Tribuna lyudu» nomi b-n asos solingan, 1990 y.dan xoz. nomda çiqadi), «Gazeta Krakovska» («Krakov gazetasi», kundalik gaz., 1949 y.dan), «Gazeta Lyubuska» («Lyubuska gazetasi», kundalik gaz., 1952 y.dan) «Gazeta samojondova» («Özini özi boşqariş», kundalik gaz., 1990 y.dan), «Gromadarolnik polski» («Polyak deqqoni minbari», haftasiga 3 marta çikadigan gaz., 1947 y.dan), «Yednost» («Birlik» haftanoma, 1989 y.dan), «Jiçe Varşavi» («Varşava hayoti», kundalik gaz., 1944 y.dan), «Reç Pospolita» («Respublika», kundalik gaz., 1981 y.dan), «Jiçe gospo-darçe» («Iqtisodiy hayot», haftalik iqtisodiy jur., 1945 y.dan), «Nova respublika» («Yangi respublika», oylikjur., 1987 y.dan). P. matbuot agentligi, davlat maxkamasi, 1918 y. tuzilgan; P. axborot agentligi, aksiyadorlik korxonasi, 1991 y. taşkil etilgan. P. radio va televideniye qömitasi davlat mahkamasi bölib, 1944 y. tuzilgan, ra-dioeşittiriş va telekörsatuvlarga rahbarlik qiladi. Telekörsatuvlar 1952 y.dan olib boriladi.

    Adabiyoti. P. adabiyoti 10-a.dalotin tilida vujudga keldi. 16-a.gaça unda diniy ruhdagi kitoblar, şuningdek, yilnoma va voqeiy hikoyalar ustun bölgan. Polyak tilidagi ilk asarlar ham diniy mazmunda edi («Bibi Maryam» qöşiği, 13-a.). 15-a.da dunyoviy ruhdagi asarlar yaratila boşladi («Yalqov dehqonlar hajvi»). 15-a. oxiri — 16-a. boşlarida Uyğoniş davri boşlandi. M. Rey, Ya. Koxanovskiy, Ş. Şimono-viç, S Klyonoviç asarlari adolat va vatanparvarlik ğoyalarini tarannum etdi. 16—17-a.larda hajviy doston va qissalar, nasihatomuz köşiq va dramalar, qisqa hazil şe'rlar («fraşka»lar) maşhur böldi. Ma'rifatparvarlik davri (18-a. örtalari)da milliy mustaqillik uçun kuraş, ilğor ijtimoiy-falsafiy ğoyalar tarqaldi, adabiy-badiiy jur.lar naşr etila boşladi. 19-a. boşlarida A. Mitskeviç milliy-ozodlik kuraşi ta'sirida inqilobiy romantizmga asos soldi, demokratik P. haqidagi orzularini kuyladi. 1863 y.dan keyin adabiyotda realizm yuzaga keldi (A. Asnik, M. Konop-' nitskaya, E. Ojeşko, B. Prus ijodiyoti). 19-a. oxiri —20-a. boşlarida realizm b-n bir katorda modernistik okimlar hukmron böldi (L. Staff, S. Jeromskiy). 1va 2-jahon uruşlari örtasidagi davr adabiyetida ijtimoiy ziddiyatlar tanqidiy yoritildi. Uruşdan ke-yingi adabiy asarlarda okkupatsiya yillarida yaşirin kuraş olib borgan vatanparvarlarning qiyofasi har tomonlama oçib berildi. Ammo sotsiali-stik realizm degan soxta adabiy qoliplar zörlab tiqiştirilişi oqibatida polyak adabiyetida xalq hayoti va qahramonlarning işlari, xulq atvori bir yoklama yoritilişiga olib bordi.

    Polyak yozuvçilarining ayrim asarlari, jumladan, A. Mitskeviç, Yu. Tuvim şe'rlari, V. Vasilevskaya romanlari uzbek tilida naşr etilgan.

    Me'morligi. Mil. av. 4—3-a.larga oid Biskupin jamoa manzilgoxlarida yogoçdan yasalgan inşootlar P. qududidagi eng qad. yodgorliklardir. Xristi-anlik qabul etilgaç (966), diniy toş me'morligi rivojlandi (Krakovning Vavel tepaligidagi bibi Maryam ka-pellarotondasi, 10-a.ning 2yarmi). 11 -a. ning 2yarmidan roman uslubida haykallar b-n bezatilgan mahobatli binolar qurildi (Krakov va Tumadagi avliyo Anjey kostyollari, 1090, 1141—61 y.lar; Vrotslavdagi Mariya Magdalina kostyoli, 12-a. vab.). 13—15-a.larda gotika tarqaldi, şaharlar qad kötardi, ularning markazlarida me'moriy majmualar (bozor maydonlari) vujudga keldi, yangi turdagi imoratlar (minorali ratuşalar, movut ras-talari), mudofaa istehkomlari va ş. k. paydo böldi. Ular orasida Torundagi ratuşa (13—17-a. lar) va avliyo Yan kostyoli, Vrotslavdagi ratuşa (13-a. 2yarmi —16-a. boşlari) va Ioann Krestitel kostyoli (13—18-a.lar), Gdanskdagi «Artus hovlisi» (14-a.) va b.larni körsatiş mumkin. Uyğoniş davrida ravoklar b-n öralgan hovlili saroylarning yangi turi yaratil-di (Krakovning Vavel tepaligidagi, Baranuv, Miruvdagi qasr saroylar). 16-a. oxiridan 18-a. 1yarmigaçaP. me'morligida barokko us-lubi ustun böldi (Krakovdagi Petr va Pavel kostyoli, Varşavadagi Vilyanuv qirol çorboği va b.).

    Xalq yoğoç me'morligi rivojlandi. 18-a. 2yarmidan klassitsizm urf böldi; şaharlarda mahobatli jamoat binolari va majmualari barpo etildi (Varşavadagi Belveder saroyi, 1818—22, me'mor Ya. Kubitskiy; Lazenka saroylar majmuasi, 1784—95, me'mor D. Merlini, Ya. Kamzetser va b.; Katta teatr, 1820—32, me'mor A. Koratssi, X. P. Aygner). 19- a. 2yarmidan eklektizm, keyinroq konstruktivizm ustunlik qildi, 2-jahon uruşi yillarida (1939—45) faşistlar P.ning şahar va qişloqlarini vayron etib, köpgina me'moriy yodgorliklarini ğorat qil-dilar. Uruşdan keyin ularni qayta tiklaş va yangilarini barpo etiş sohasida köp iş qilindi. «Krakoviya» mehmonxonasi, Varşavadagi «Ön yillik» stadioni, «Supersam» savdo mar-kazi, uy-joy dahalari, Poznandagi «Univermag», «Merkuriy» mehmonxonasi şu jumlaga kiradi.

    Tasviriy san'ati. P. hududidagi aholi neolit davridayoq naqşinkor sopol idişlar yasagan. Jez va temir davrlarida sopol va jez idişlar, parranda va xayvon rasmi tuşirilgan ikki ğildirakli aravalar işlangan. 11 — 13-a. larda roman uslubi hukmron böldi (Gneznodagi bibi Mariya kostyolining bronza eşiklari, taxm. 1170 y., Stşelnodagi kostyolning öymakor ravokdari, 12-a., Tumadagi kostyol naqşlari, taxm. 1161 y., «Emmeran ko-deksi» miniatyuralari, 1099 y. va b.). 13-a. oxiridan 15-a. boşlarigaça san'atda gotika urf böldi (Krakovdagi Vavel soborida V. Yagello daxmasi, 1421 y., «Gnezno bibliyasi» miniatyuralari, 1414 y.). 15-a. oxiri — 16-a.da polyak Uyğoniş davri san'ati şakllana boşladi, 16-a. oxiridan 18-a. örtalarigaça barokko yoyildi. 18-a. 2yarmi — 19-a. boşlari P. san'ati ma'rifatparvarlik ruhi b-n suğorilgan edi. Garçi ayrim möyqalam ustalari (M. Baççarelli) saroybop rasmlarni klassitsizm uslubida yaratsalar ham, köpçilik rassomlar hayotni haqqoniy tasvirlaşga (B. Bellotto, J. P. Norblin, A. Orlovskiy), polyak xalqining milliy ozodlik kuraşini ifodalaşga (A. Grotger) intildilar. A. Kotsis, V. Gerson asarlarida tanqidiy realizm nişonalari seziladi. 19-a.da A. va M. Gerimskiylar ijodida bu yönaliş yuqori poğonaga kötarildi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida L. Viçulkovskiy, Ya. Stanislavskiy, Yu. Falat asarlari impressionizm, S. Vispyanskiy, Ya. Malçevskiy asarlari simvolizm ru-hida yaratildi. 1918 y.dan keyin polyak san'ati ziddiyatli rivojlandi. Ayrim rassomlar Ğarbiy Yevropa madaniyati yutuqlariga ergaşsa, boşqalari zamo-naviy milliy uslubni yaratişga in-tildi. Tanik^i polyak haykaltaroşi K. Dunikovskiy öz faoliyatini şu davrda boşladi. 2-jahon uruşidan keyin tasviriy san'atda rassomlardan V. Veys, F. Kovarskiy, X. Krayevskaya va Yu. Krayevskiy, haykaltaroş S. Gorno-Poplavskiy, grafiklardan T. Kulise-viç, T. Trepkovskiy va b. maşhur böldi. Mahobatli haykaltaroşlik rivoj topdi. Amaliy bezak san'atining har xil turlari qadimdan keng tarqalgan, badiiy hunarmandçilik avj olgan.

    Musiqasida boşqa slavyan xalqlari musiqa madaniyati b-n umumiylik köp. 20-a.gaça saqlangan xalq çolğu asboblari şaqildoq, buben, huştaklar jörligida marosim qöşiqlar (asosan, bir ovozli), raqslar ijro etilgan.

    Skripka, mazanka kabi torli, ligavka, bazun kabi puflab çalinadigan sozlar keng tarqalgan. 9—10-a.dan katolitsizm tarqalişi b-n birga grigo-rian xoralk keng örin tutadi.

    11 — 12-a.larda çerkov aşulaçilik maktablari oçilib, ularning talabalari çerkov musiqasini turli joylardagi xalqmusiqasi b-n boyitdilar. 12-a.dan dunyoviy professional musiqa (jumladan, ritsarlar qöşiqçiligi) rivoj topdi, saroy kapellalari taşkil etildi. 16-a.dan un-tlarda musiqa nazariyasi örgatila boşladi. 16—17-a.larda yetişib çiqqan kompozitorlar milliy kuylarni Ğarbiy Yevropa raqs va musiqa janrlari b-n uyğunlaşti-ruvçi asarlar yarata boşladi. 1765 y. Varşavada oçilgan «Xalq teatri»da milliy operalar sahnalaştirildi. K. Kurpinskiy, M. Kamenskiy, M. Oginskiy, Yu. Elsner va b. milliy musiqa rivojiga katta hissa qöşdilar. 19-a.da bukj kompozitorlar F. Şopen, S. Monyuşko, virtuozskripkaçi aka-uka Venyavskiylar polyak musiqasini jahon musikasi darajasiga kötarişdi. 1901 y.da Varşava milliy filarmo-niyasi oçiddi. 20-a. musiqa madaniyatiga K. Şimanovskiy, V. Lyutoslavskiy, K. Penderetskiy kabi kompozitorlar katta hissa qöşdilar. P.da 21 simfonik orkestr, 10 opera teatri, 9 operetta teatri, 9 balet truppasi, 7 oliy mu-siqa maktabi,4 xoreografiya bilim yurti bor. 1927 y.dan xalqaro Şopen nomidagi pianinoçilar ganlovi, 1935 y.dan Venyavskiy nomidagi skripkaçilar tanlovi hamda Zamonaviy musiqa festivali va b. ötkaziladi.

    Teatri. Xristianlikdan avvalgi davr xalq marosimlari va öyinlarida teatr san'ati nişonalari bölgan. 13— 16-a. larda turğun va sayyor xalq tomo-şaxonalari qurilgan, diniy dramalar rivojlangan. 13-a.ning 2yarmida körsa-tilgan teatr tomoşalarining ayrim ssenariylari saqpangan. 1633 y. Var-şavadagi qirol saroyida birinçi do-imiy teatr işga tuşdi. 18-a. oxirida ilğor milliy teatr san'ati uçun ku-raşga rej., artist, dramaturg V. Bu-guslavskiy boşçilik qildi. 19-a. 60-y.lari oxiridan Krakov teatri mamlakatnin g yetakç i teatri ga aylandi .1913 y. Varşavada «Polyak teatri» taşkil topdi. 20—30- y.larda L. Şiller Varşava, Lvov va b. şaharlardagi teatrlarda işlab, mahobatli, nazmiy va siyosiy teatrlarni uyğunlaştirişga harakat qildi. 2-jahon uruşidan söng teatr hayoti tiklandi, yangi teatrlar barpo etildi. P.da 60 teatr bor. Varşava teatr hayotining markazidir

    («Xalq teatri», «Polyak teatri», «Zamonaviy», «Umumiy» teatrlari), Kra-. kov, Lodz, Lyublin va b. şaharlardagi teatrlarda jaqon mumtoz dramaturgiyasi va mahalliy mualliflarning asarlari sahnalaştirilgan. P.da sirk san'ati rivojlangan.

    Kinosi. Alohida badiiy filmlar 1908 y.da çiqarila boşlagan. Dastlabki filmlardan biri — «Antek Varşavaga ilk bor qadam ranjida qildi» hazil filmida maşhur hajvçi artist A. Fertner boş rolni öynagan. 1909— 10 y.larda kinofirmalar taşkil etildi. Ularning eng nufuzlisi «Sfinks» kompaniyasi muntazam filmlar çiqara boşladi. 1914 y. 14 film suratga olindi. 1910—18 y.larda milliy adabiyot asarlari: «Gunoh tarixi» (rej. A. Bendarçik), «Qiyomat qoyim» (rej. S. Knake-Zavadzkiy), «Meir Yezo-foviç» (rej. Yu. Ostoya-Sulnitskiy) ekranlaştirildi. «Start» kino uyuşmasi (1930) va «Kinomualliflar ko-operativi» (1937) kino san'ati rivo-jida muhim rol öynadi. 2-jahon uruşidan keyin «Film polskiy» davlat studiyasi taşkil etildi. «Avlod», «Kul va olmos» (rej. A. Vayda). «Xayrlaşuv» (rej. V. Xaye) filmlarida uruş oqibatlari tasvirlandi. «Yölovçi ayol» (rej. A. Munk), «Jangdan keyingi man-zara» (rej. A. Vayda), «Sehrli stolçalar» (rej. Ya. Mayevskiy), «Yer hidi» (rej. D. Yovanoviç) filmlari polyak ki-nematografiyasida salmokli örin oldi. Hujjatli va multiplikatsiya kinosi sohasida ham köpgina qiziqarli asarlar yaratildi. Varşava, Lodz, Vrotslavda kinostudiyalar, Krakovda multfilmlar studiyasi bor. Lodzdagi Oliy teatr, kino va televideniye maktabining rej.lik, aktyorlik, operatorlik, televideniye f-tlari, ayrim oliy öquv yurtlarining maxsus bölimlari kino xodimlari tayyorlaydi.

    Özbekiston — P. munosabatlari. Ikki xalq örtasidagi aloqalar köp yillik tarixga ega. Xususan, 1863—64 y.larda çor Rossiyasiga karşi qözğolon kötargan polyaklar Örta Osiyoga sur-gun qilingan edi. Ular Toşkent, Samarqand, Buxoro, Termiz, Qöqon va b. şaharlarda yaşab, mehnat qildilar. 1895 y. Toşkentda polyak bolalari uçun maktab va kutubxona oçildi, yana 2 yildan keyin polyaklar jamoatçilik madaniyat markazi taşkil topdi, polyaklar kosteli faoliyat boşladm. Ikkinçi jahon uruşi davrida Polşani nemis-faşist qöşinlaridan ozod qiliş uçun bölgan janglarda özbek generali S. Rahimov Dansig (Gdansk) yaqinida halok böldi. Şu uruş oqibatida va ommaviy qatağonlar sababli polyaklarning mintaqamizga ikkinçi köçişi sodir böldi. Ötgan yillarda polyak va uzbek xalklari vakillari inoq yaşab keldilar, quvonçli va qay-ğuli kunlarda yelkadoş böldilar. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, polyaklarning «Svetlitsa Polska» mada-niyat markazi jamoatçilik uyuşmasi maqomini oldi, Özbekistondagi 3 mingga yaqin polyak aholisiga öz milliy an'analari va madaniyatini rivojlantiriş, ikki mamlakatning milliy va davlat bayramlarini ni-şonlaş imkoni yaratildi. Özbekistondagi polyaklar diasporasi, «Özbekiston — Polşa» assotsiatsiyasi huzuridagi «Poloniya» seksiyasi, «Svetlitsa Polska»ning Samarqand, Farğona, Buxoro va Toşkent şö'balari faoliyat yuritayotir. Turli tarixiy sanalar, polşalik maşhur madaniyat va san'at arboblariga bağişlangan uçraşuv, keçalar, konsertlar uyuştirilayotir. Buyuk kompozitor Frederik Şopenga bağişlab Toşkentda ötkazilgan fortepiano musiqa festivali, A. Mitskeviç va V. Reymont kabi maşhur yozuvçi va şoirlarning xotira keçalari ötkazildi.

    ÖzR b-n P. örtasida savdo-iqtisodiy aloqalar esa, Özbekiston mustaqillikka erişişi bnoq yölga qöyildi. 1992 y. Varşavada ikki mamlakat örta-sida «Iqtisodiy hamkorlik va savdosotiq töğrisida» şartnoma tuzildi. ÖzR Prezidenti I. Karimovning 1995 va 2003 y.larda Polşaga va P. prezidenti A. Kvasnevskining 2002 y. Uzbekistonga taşriflari özaro munosabatlarni yangi poğonaga kötardi, turli sohalarda yangi şartnomalar imzolan-di, özbek-polyak hukumatlararo komissiyasi işlay boşladi. 2001 y. iyun oyida Poznan savdo yarmarkasida Özbekistondan nufuzli delegatsiya iştirok etişi va unda mamlakatimizning iqtisodiy salohiyati taqsimoti ötkazilişi özaro munosabatlar rivo-jida muhim bosqiç böldi. ÖzR Prezidenti I. Karimovning 2003 y. 10—12 iyul kunlari P.ga qilgan rasmiy taşrifi ayniqsa samarali böldi. Taşrif yakunida ikkita kredit bitimi, bojxona işida hamkorlik va özaro yordam, xalqaro avtomobil qatnovi töğrisida bitimlar imzolandi. Özbekiston mudofaa vazirligi b-n P. milliy mu-dofaa vazirligi örtasida harbiy-tex-nikaviy xamkorlik tögrisida deklaratsiya, Jaxrn iqtisodiyoti va diplomatiya un-ti b-n P. xalkaro munosabatlar in-ti örtasida qamkorlik memorandumi, «Özbekturizm» milliy kompaniyasi b-n P. sayyoxlik kompa-niyasi örtasida hamkorlik haqida bitim, ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki b-n P.ning «Bank gosudarstva krayevego» örtasida hamkorlik töğrisida bitim imzolandi. Taşrif davomida özaro tovar aylanmasini yanada oşiriş kerakligi ta'kidlandi. Jumladan, 2001 y. bu körsatkiç 31,4 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzR P.ga ip gazlama, kalava ip, paxta tolasi, rözğor paxtasi, noorganik kimyo mahsulotlari, qayta işlangan sabzavot, meva mahsulotlari, moyli uruğlar yuboradi, turli xizmatlar körsa-tadi. P. tomoni esa kand-şakar, mexanika asbob-uskunalari, elektr anjomlari, plastmassa buyumlar, sariyoğ va ösimlik yoği, qora metallar, poligrafiya mahsulotlari, mebel, dori-darmon jönatadi. «Özolmosoltin» uyuşmasi b-n P.ning «Bumar» taşki savdo kompaniyasi örtasida hamkorlik rivojlanib borayotir. ÖzR da P. 2 firmasining vakolatxonasi oçilgan, polyak investorlari iştirokidagi 16 korxona faoliyat yuritmoqda.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПОЛЬША (Polska), Польша Республикаси (Rzeczpospolita Polska) — Марказий Европадаги давлат. Майд. 312,7 минг км2. Аҳолиси 38,6 млн. киши (2002). Пойтахти — Варшава ш. Маъмурий жиҳатдан 16 воевода (wojewodztwo) ra бўлинади.

    Давлат тузуми. П. — республика. Амалдаги конституцияси 1997 й. 25 майда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1995 й.дан Александер Квасьневски), у П. фуқаролари томонидан умумий тенг ва тўғри сайлов ҳуқуқи асосида яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (қуйи палата — сейм ва юқори палата — сенат), ижрочи ҳокимиятни президент ва Вазирлар Кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.

    Табиати. П. Висла ва Одра дарёлари ҳавзасида, шим.да Болтиқ денгизи ва жан.да Карпат ва Судет тоғлари оралиғида жойлашган. Ҳудудининг 90% дан кўпроғи текислик ва паеттекислик, жан.да тоғликлар бор. Денгиз бўйлари паст, қумлоқ. Қазилма бойликлари — тошкўмир, қўнғир кўмир, табиий газ ва нефть, темир, мис, қўрғошин, олтингугурт, рух; калиймагний туз конлари бор. Иқлими мўътадил, океан иқлими б-н континентал иқлим ўрта-сида. Янв.нинг ўртача т-раси —Г дан — 6° гача, июлники 10—19°. Йиллик ёғин 500—1800 мм. Ёмғир ва қордан сув оладиган Одра, Висла, Буг, Нотец ва Вар-та дарёларида кема катнайди. П.да 9000 дан ортиқ кўл бор. Энг катталари: Сняр-дви (113,8 км2), Мамри (104 км2).

    П. ҳудудининг ярмидан кўпроғи ҳайдаладиган ерлар, 28% ўрмон. Аксарият жойларда игна баргли, ғарби ва жан. да кенг баргли дарахтлар усади. Мамлакат шим. ва шарқида яхлит ўрмон-зорлар (Белая Вежа пушчасининг бир қисми ва б.) сақланган. Шим. ва шим,-шаркда катта майдонлар вереекзор ва торфли ерлар б-н банд. Текисликларда аксари чимли-подзолли тупроқлар, шарқ ва шим.-шарқда ботқоқли тупроқлар, тоғ олди ва тоғ этакларида қўнғир ўрмон ва қора тупроклар, тоғларда эса, тоғ қўнғир, дарё водийларида аллювиал тупроқлар тарқалган. Ўрмонларда бўри, силовсин, тулки, бўрсиқ, айиқ; туёқлилардан тўнғиз, лось, буғу яшайди. Кушлардан карқур, каклик, тоғларда бургут учрайди. Денгиз, кўл ва дарёларда балиқ кўп. П.да Татра, Пенин ва б. миллий боғлар бор.

    Аҳолисининг 98,5% поляклар; украинлар, белоруслар, словаклар ҳам яшайди. Расмий тил — поляк тили. Диндорларнинг кўпчилиги — католиклар. Шаҳар аҳолиси —62,1%. Йирик шаҳарлари: Варшава, Лодзь, Краков, Вроцлав, Познань, Гданьск ва б.

    Тарихи. П. ҳудудида палеолит давридаёқ одамлар яшаган. Мил. ав. 1-минг йиллик ва мил. 1-минг йилликнинг 1ярмида П. ҳудудида славян кабилаларининг шаклланиш жараёни содир бўлди. 8—9- а.ларда қабила князликлари вужудга келди. 10-а.да Одра, Висла ва Буг дарёлари оралиғида яшовчи полян (Польша, поляклар номи шундан келиб чиққан), мазовшан, вислян, поморян қабилаларининг князликлари бирлаштирилди ва ягона П. давлати ташкил топди. Бироқ, 12-а.га келиб П. давлати яна князликларга бўлиниб кетди. 13-а. охирида князь Пшемисл II раҳ-барлигида П. ерларини бирлаштириш учун кураш бошланди. 14—15-а. ларда ягона П. давлати пайдо бўлди, маданият ривожланди, поляк тили шаклланди. 15-а.нинг 1ярмида Краковдаги Ягайло ун-ти (1364 й.да асос солинган) поляк фани марказига айланди.

    16-а.нинг 2ярмидан П. давлати украин, белорус ва рус ерларини босиб ола бошлади. П. б-н Литванинг бирлашуви натижасида Речь Посполита пайдо бўлди. 1609—12 й.ларда П. Россияга ҳужум қилди. Бир неча аср мобайнида П. Европадаги энг қудратли давлатлардан бири бўлиб турди. Аммо оғир урушлар сабабли мамлакат инқирозга учраб, уч марта (1772, 1793, 1795 й.ларда) Пруссия, Австрия, Россия ўртасида бўлиниб кетди, П. давлати тугатилди, халқи асоратга тушди. 1807 й. Наполеон I қўшинлари Пруссияни енгиб, Францияга тобе Варшава герцоглигини тузди. 1814—15 й.ларда Вена конгрессида П. яна бўлинди. Варшава герцоглигининг катта қисми П. қироллигига айлантирилиб, Россияга топширилди.

    Пруссия Варшава герцоглигининг бир қисмини олди, Силезия ва Денгиз бўйини ўзида саклаб қолди. Австрия (1867 й.дан Австро-Венгрия)га Галиция берилди. Краков республикаси тузилди. Поляк халқи озодлик учун тинимсиз курашди (1794 й. Т. Костюшко бошчилигидаги қўзғолон, шунингдек, 1830—31, 1846, 1848, 1863—64 йлардаги қўзғолонлар). 19-а. охири —20-а. бошларида П.да саноат бирмунча ривожланди, т.й. қурилди. Озодлик харакати янада кучайди. 1-жаҳон урушида П.га анчагина зарар етди. Босқинчи қўшинлар олиб чиқиб кетилгач, П.ни бўлиш тўғрисидаги барча битимлар бекор қилинди ва 1918 й. нояб.да Польша Республикаси мустақиллиги эълон қилинди. 1920 й. апр.да Совет-Польша уруши бошланди. 1921 й. шартномасига биноан, Ғарбий Украина б-н Ғарбий Белоруссия П.гаўтди ва 1939 й.да бу ерлар яна СССРга кай-тариб олинди. 1939 й. 1 сент.да Германия П.га ҳужум қилиб, 2-жаҳон урушини бошлади. Поляк халқи озодлик учун қаттиқ кураш олиб борди. 1945 й. майда барча поляк ерлари озод қилинди. 1952 й.дан 1989 и.гача мамлакат П. Халқ Республикаси деб аталди. 80-й.лар бошида мамлакатда чуқур ижтимоий-иқтисодий танглик рўй берди. 1981 й.дек. да хдрбий ҳолат жорий этилди. 1989 й.да «Бирдамлик» касаба уюшма бирлашмаси вакиллари ҳокимият те-пасига чикди ва давлатнинг номи П. Республикаси деб атала бошлади. 1997 й. 25 майда ўтказилган референдумда мамлакатнинг янги конституцияси қабул қилинди. П. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. 1991 й. дек.да ЎзР суверенитетини тан олган ва 1992 й. мартда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрамлари —3 май — 1791 й.ги Конституция куни ва 11 нояб. — Мустақиллик куни (1918).

    Асосий сиёсий партиялари, бирлашмалари ва касаба уюшмалари. Демократ к партия, 1939 й. асос солинган; Консерватив халқ партияси, 1997 й. тузилган; Мустақил П. конфедерацияси партияси, 1979 й. ташкил этилган; Поляк деҳқонлари партияси, 1990 й. асос солинган; Поляк христиан демок-ратлари келишуви партияси, 1999 й. тузилган; Оралиқ кучлари битишуви партияси, 1990 й. ташкил этилган; Меҳнат иттифоқи партияси, 1992 й. асос солинган; П.ни тиклаш ҳарака-ти, 1995 й. тузилган; Демократик сўл кучлар иттифоқи, 1991 й. сайловолди бирлашмаси сифатида ташкил этилган; Озодлик иттифоқи ташкилоти, 1994 й.да тузилган. Умумпольша касаба уюшмалари битишуви, 1984 й. асос солинган; Яккаҳол деҳқонларнинг «Бирдамлик» касаба уюшмаси, 1981 й. тузилган; «Бирдамлик» касаба уюшмаси, 1980 й. ташкил этилган; «Бирдамлик-80» касаба уюшмаси, 1990 й. «Бирдамлик» касаба уюшмасидан ажралиб чиққан ва ўзини 1980—81 й.лардаги касаба уюшма ҳаракатининг бирдан-бир давомчиси деб ҳисоблайди.

    Хўжалиги. П. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 5,1%, қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 26,6%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 68,3%.

    Саноати. П. тошкўмир, олтингу-гурт, табиий газ, кумуш қазиб олишда, пўлат эритишда Европада олдинги ўринлардан бирида туради. Кумир мамлакат ёқилғиэнергетика балансининг асосини ташкил этади. Тошкўмир Юқори Силезия, шунингдек, Валбших ва Люблин ҳавзаларида, қўнғир кўмир Богатинда қазиб чиқарилади. Электр стялари, асосан, кумир конлари атрофида қурилган. Иссиклик электр стяларида йилига ўртача 135,3 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Мис, қўрғошин-рух рудалари, озроқ микдорда нефть ҳам қазиб олинади.

    Мамлакат эҳтиёжлари учун зарур нефтнинг 90% дан кўпроғи чет эллардан сотиб олинади. Нефтни қайта ишлаш саноатининг асосий марказлари — Плоцк ва Гданьск. Четдан келтириладиган темир руда ва маҳаллий кокс асосида ишловчи металлургия з-длари (шу жумладан, Краковдаги металлургия к-ти ва машҳур «Катовице» к-ти) Юқори Силезия агломерациясида жойлашган. Рангли металлургия саноати таркибида мис (Глогув, Легница), қўрғошин, рух (Катовице, Буковно, Мястечко-Слёнске) ва алюминий (Конин) з-длари бор. Саноатнинг асосий тармоқлари бўлмиш машинасозлик ва металл ишлаш саноати хилма-хил маҳ-сулот ишлаб чиқаради. Кемасозлик (Гданьск, Гдиня, Шчецин), само-лётсозлик (Варшава, Мелен, Свидвин), вагон ва локомотивсозлик (Свидница, Зелена Гура, Вроцлав, Познань, Хшанув), автомобилсозлик (Варшава, Стараховице, Ельч, Люблин, Ниса), тракторсозлик (Варшава) ривожланган. Шахта ва металлургия з-длари учун технология асбоб-ускуналари, қуюв, кимё, озиқ-овқат, ёғочсозлик, бино-корлик материаллари корхоналари учун комплект асбоб-ускуналар, шунингдек, станоклар, кема двигателлари, электр моторлар, кўтарма-транс-порт воситалари, рўзғор машиналари ва аппаратлар, электрон асбоблар ва б. ҳам ишлаб чиқарилади. Кимё саноатида олтингугурт кислотаси, минерал ўғит, сода, хлор, пластмасса, синтетик тола, каучук и.ч. корхоналари бор. Асосий марказлари — Тарнув, Освенцим, Плоцк, Бидгошч. Фармацевтика, фотокимё, парфюмерия (Варшава, Лодзь, Краков), резина, цемент, шиша, чинни-фаянс, ёғочсозлик, целлюлоза-қогоз, кўн-пойабзал, тикувчилик саноати мавжуд. Тўқимачилик (ип, зиғир, жун газлама, трикотаж), озиқ-овқат (қанд-шакар, спирт-арақ, гўшт, ёғ, балиқ, тамаки) саноат тармоклари ривожланган. Ўрмонларда ёғоч тайёрланади.

    Кишлоқ хўжалиги. Мамлакат майдонининг 61% қ.х.га ярокли ерлар. Майда хусусий деҳқончилик хўжаликлари устун. Давлат хўжаликлари, шир-катлар ва қ.х. тўгараклари ҳам бор. Энг муҳим қ.х. экинлари: жавдар, буғдой, арпа, сули, картошка, қанд лавлаги ва б. Сабзавот, тамаки, ем-хашак, ре-завор мевалар ҳам етиштирилади. Чорвачилик салмоғи катта. Корамол, чўчқа, қўй, от, парранда боқилади.

    Транспорт нинг асосини темир йўллар ташкил этади. Т.й. узунлиги — 24 минг км, автомобиль йўллари уз. 372,5 минг км. Даре кемачилиги ривожланган. Асосий денгиз портлари — Гданьск, Гдиня, Шчецин. Денгиз савдо флотининг тоннажи — 4,5 млн. тонна дедвейт. Асосий халқаро аэропорти — Окенце (Варшава яқинида).

    Ташқи иқтисодий алоқала-р и . П. чет элларга машиналар, саноат асбоб-ускуналари, кемалар, кимё саноати маҳсулотлари, кенг истеъмол моллари, кумир, кокс, мис, рух, кора металлар прокати ва б. чиқаради. Четдан хом ашё, ёқилғи, дон, қ.х. маҳсулотлари ва б. олади. Европа Иттифоқи мамлакатлари, Россия, АҚШ б-н савдо қилади.

    Тиббий хизмати. Давлатга қарашли касалхоналар б-н бир қаторда хусусий шифохоналар хам аҳолига тиббий хизмат кўрсатади. Врачлар 10 тиббиёт академиясида тайёрланади. Курортлар орасида энг машҳурлари: Криница, Поляница-Здруй, Сопот, Колобжег, Закопане.

    Маорифи, маданиймаърифий ва илмий муассасалари. Маорифи 15 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий, барча поғоналари давлат таъминотида. Ҳунар-техника мактаби бошланғич (1— 3-синфлар) ва мунтазам (4—10-синфлар) таълимни ўз ичига олади. Ихтисослашган лицейлар ҳам бор. Хусусий мактаблар тармоғи кенгаймоқда. П. да 130 олий ўқув юрти фаолият кўрсатади. Европадаги энг қад. ун-тлардан бири Краков ун-ти (1364), шунингдек, Варшава ун-ти (1816), политехника ин-тлари, олий қ.х., иқтисодиёт, пед. мактаблари, тиббиёт ва рассомчилик академиялари шу жумлага киради.

    Мамлакатдаги илмий фаолиятни Польша ФА б-н бирга Фан вазирлиги мувофиклаштириб боради. И.т.лар Фанлар академиясининг илмий-тадқиқот ин-тларида, олий ўқув юртларида, идоравий илмий муассасаларда олиб борилади. П.да Банах номидаги халқ-аро мат. маркази (Варшавада) ва Халқ-аро’ кучли магнит майдонлари ва паст т-раларлаб. (Вроцлавда) ишлайди. Йи-рик кутубхоналари: Краков ун-ти ку-тубхонаси (1364), Варшавадаги миллий кутубхона (1928), Варшава ун-ти ку-тубхонаси (1817), Познань ун-ти ку-тубхонаси (1902), шунингдек, П. фанлар академиясининг Варшава, Гданьск, Краковдаги кутубхоналари. Энг йирик музейлари: Варшавадаги миллий музей (1863), Краковдаги миллий музей (1879), Познандаги миллий музей (1857), Варшавадаги Ф. Шопен ва А. Мицкевич музейлари.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. П. пойтахти ва воеводаларида кўпгина газ. ва жур.лар нашр этилади. Энг муҳимлари: «Газета виборча» («Сайловчилар газетаси», кундалик му-стақил газ., 1989 й.дан), «Трибуна» («Минбар», кундалик газ., 1948 й. «Трибуна люду» номи б-н асос солинган, 1990 й.дан хоз. номда чиқади), «Газета Краковска» («Краков газетаси», кундалик газ., 1949 й.дан), «Газета Любуска» («Любуска газетаси», кундалик газ., 1952 й.дан) «Газета саможондова» («Ўзини ўзи бошқариш», кундалик газ., 1990 й.дан), «Громадарольник польски» («Поляк деққони минбари», ҳафтасига 3 марта чикадиган газ., 1947 й.дан), «Едность» («Бирлик» ҳафтанома, 1989 й.дан), «Жиче Варшави» («Варшава ҳаёти», кундалик газ., 1944 й.дан), «Речь Посполита» («Республика», кундалик газ., 1981 й.дан), «Жиче госпо-дарче» («Иқтисодий ҳаёт», ҳафталик иқтисодий жур., 1945 й.дан), «Нова республика» («Янги республика», ойликжур., 1987 й.дан). П. матбуот агентлиги, давлат махкамаси, 1918 й. тузилган; П. ахборот агентлиги, акциядорлик корхонаси, 1991 й. ташкил этилган. П. радио ва телевидение қўмитаси давлат маҳкамаси бўлиб, 1944 й. тузилган, ра-диоэшиттириш ва телекўрсатувларга раҳбарлик қилади. Телекўрсатувлар 1952 й.дан олиб борилади.

    Адабиёти. П. адабиёти 10-а.далотин тилида вужудга келди. 16-а.гача унда диний руҳдаги китоблар, шунингдек, йилнома ва воқеий ҳикоялар устун бўлган. Поляк тилидаги илк асарлар ҳам диний мазмунда эди («Биби Марям» қўшиғи, 13-а.). 15-а.да дунёвий руҳдаги асарлар яратила бошлади («Ялқов деҳқонлар ҳажви»). 15-а. охири — 16-а. бошларида Уйғониш даври бошланди. М. Рей, Я. Кохановский, Ш. Шимоно-вич, С Клёнович асарлари адолат ва ватанпарварлик ғояларини тараннум этди. 16—17-а.ларда ҳажвий достон ва қиссалар, насиҳатомуз кўшиқ ва драмалар, қисқа ҳазил шеърлар («фрашка»лар) машҳур бўлди. Маърифатпарварлик даври (18-а. ўрталари)да миллий мустақиллик учун кураш, илғор ижтимоий-фалсафий ғоялар тарқалди, адабий-бадиий жур.лар нашр этила бошлади. 19-а. бошларида А. Мицкевич миллий-озодлик кураши таъсирида инқилобий романтизмга асос солди, демократик П. ҳақидаги орзуларини куйлади. 1863 й.дан кейин адабиётда реализм юзага келди (А. Асник, М. Коноп-’ ницкая, Э. Ожешко, Б. Прус ижодиёти). 19-а. охири —20-а. бошларида реализм б-н бир каторда модернистик окимлар ҳукмрон бўлди (Л. Стафф, С. Жеромский). 1ва 2-жаҳон урушлари ўртасидаги давр адабиетида ижтимоий зиддиятлар танқидий ёритилди. Урушдан ке-йинги адабий асарларда оккупация йилларида яширин кураш олиб борган ватанпарварларнинг қиёфаси ҳар томонлама очиб берилди. Аммо социали-стик реализм деган сохта адабий қолиплар зўрлаб тиқиштирилиши оқибатида поляк адабиетида халқ ҳаёти ва қаҳрамонларнинг ишлари, хулқ атвори бир ёклама ёритилишига олиб борди.

    Поляк ёзувчиларининг айрим асарлари, жумладан, А. Мицкевич, Ю. Тувим шеърлари, В. Василевская романлари узбек тилида нашр этилган.

    Меъморлиги. Мил. ав. 4—3-а.ларга оид Бискупин жамоа манзилгохларида ёгочдан ясалган иншоотлар П. қудудидаги энг қад. ёдгорликлардир. Христи-анлик қабул этилгач (966), диний тош меъморлиги ривожланди (Краковнинг Вавел тепалигидаги биби Марям ка-пелларотондаси, 10-а.нинг 2ярми). 11 -а. нинг 2ярмидан роман услубида ҳайкаллар б-н безатилган маҳобатли бинолар қурилди (Краков ва Тумадаги авлиё Анжей костёллари, 1090, 1141—61 й.лар; Вроцлавдаги Мария Магдалина костёли, 12-а. ваб.). 13—15-а.ларда готика тарқалди, шаҳарлар қад кўтарди, уларнинг марказларида меъморий мажмуалар (бозор майдонлари) вужудга келди, янги турдаги иморатлар (минорали ратушалар, мовут рас-талари), мудофаа истеҳкомлари ва ш. к. пайдо бўлди. Улар орасида Торундаги ратуша (13—17-а. лар) ва авлиё Ян костёли, Вроцлавдаги ратуша (13-а. 2ярми —16-а. бошлари) ва Иоанн Крестител костёли (13—18-а.лар), Гданьскдаги «Артус ҳовлиси» (14-а.) ва б.ларни кўрсатиш мумкин. Уйғониш даврида равоклар б-н ўралган ҳовлили саройларнинг янги тури яратил-ди (Краковнинг Вавел тепалигидаги, Баранув, Мирувдаги қаср саройлар). 16-а. охиридан 18-а. 1ярмигачаП. меъморлигида барокко ус-луби устун бўлди (Краковдаги Петр ва Павел костёли, Варшавадаги Вилянув қирол чорбоғи ва б.).

    Халқ ёғоч меъморлиги ривожланди. 18-а. 2ярмидан классицизм урф бўлди; шаҳарларда маҳобатли жамоат бинолари ва мажмуалари барпо этилди (Варшавадаги Бельведер саройи, 1818—22, меъмор Я. Кубицкий; Лазенка саройлар мажмуаси, 1784—95, меъмор Д. Мерлини, Я. Камзетцер ва б.; Катта театр, 1820—32, меъмор А. Корацци, X. П. Айгнер). 19- а. 2ярмидан эклектизм, кейинроқ конструктивизм устунлик қилди, 2-жаҳон уруши йилларида (1939—45) фашистлар П.нинг шаҳар ва қишлоқларини вайрон этиб, кўпгина меъморий ёдгорликларини ғорат қил-дилар. Урушдан кейин уларни қайта тиклаш ва янгиларини барпо этиш соҳасида кўп иш қилинди. «Краковия» меҳмонхонаси, Варшавадаги «Ўн йиллик» стадиони, «Суперсам» савдо мар-кази, уй-жой даҳалари, Познандаги «Универмаг», «Меркурий» меҳмонхонаси шу жумлага киради.

    Тасвирий санъати. П. ҳудудидаги аҳоли неолит давридаёқ нақшинкор сопол идишлар ясаган. Жез ва темир даврларида сопол ва жез идишлар, парранда ва хайвон расми туширилган икки ғилдиракли аравалар ишланган. 11 — 13-а. ларда роман услуби ҳукмрон бўлди (Гнезнодаги биби Мария костёлининг бронза эшиклари, тахм. 1170 й., Стшельнодаги костёлнинг ўймакор равокдари, 12-а., Тумадаги костёл нақшлари, тахм. 1161 й., «Эммеран ко-декси» миниатюралари, 1099 й. ва б.). 13-а. охиридан 15-а. бошларигача санъатда готика урф бўлди (Краковдаги Вавел соборида В. Ягелло дахмаси, 1421 й., «Гнезно библияси» миниатюралари, 1414 й.). 15-а. охири — 16-а.да поляк Уйғониш даври санъати шакллана бошлади, 16-а. охиридан 18-а. ўрталаригача барокко ёйилди. 18-а. 2ярми — 19-а. бошлари П. санъати маърифатпарварлик руҳи б-н суғорилган эди. Гарчи айрим мўйқалам усталари (М. Баччарелли) саройбоп расмларни классицизм услубида яратсалар ҳам, кўпчилик рассомлар ҳаётни ҳаққоний тасвирлашга (Б. Беллотто, Ж. П. Норблин, А. Орловский), поляк халқининг миллий озодлик курашини ифодалашга (А. Гротгер) интилдилар. А. Котсис, В. Герсон асарларида танқидий реализм нишоналари сезилади. 19-а.да А. ва М. Геримскийлар ижодида бу йўналиш юқори поғонага кўтарилди. 19-а. охири — 20-а. бошларида Л. Вичулковский, Я. Станиславский, Ю. Фалат асарлари импрессионизм, С. Виспянский, Я. Мальчевский асарлари символизм ру-ҳида яратилди. 1918 й.дан кейин поляк санъати зиддиятли ривожланди. Айрим рассомлар Ғарбий Европа маданияти ютуқларига эргашса, бошқалари замо-навий миллий услубни яратишга ин-тилди. Таник^и поляк ҳайкалтароши К. Дуниковский ўз фаолиятини шу даврда бошлади. 2-жаҳон урушидан кейин тасвирий санъатда рассомлардан В. Вейс, Ф. Коварский, X. Краевская ва Ю. Краевский, ҳайкалтарош С. Горно-Поплавский, графиклардан Т. Кулисе-вич, Т. Трепковский ва б. машҳур бўлди. Маҳобатли ҳайкалтарошлик ривож топди. Амалий безак санъатининг ҳар хил турлари қадимдан кенг тарқалган, бадиий ҳунармандчилик авж олган.

    Мусиқасида бошқа славян халқлари мусиқа маданияти б-н умумийлик кўп. 20-а.гача сақланган халқ чолғу асбоблари шақилдоқ, бубен, ҳуштаклар жўрлигида маросим қўшиқлар (асосан, бир овозли), рақслар ижро этилган.

    Скрипка, мазанка каби торли, лигавка, базун каби пуфлаб чалинадиган созлар кенг тарқалган. 9—10-а.дан католицизм тарқалиши б-н бирга григо-риан хоралк кенг ўрин тутади.

    11 — 12-а.ларда черков ашулачилик мактаблари очилиб, уларнинг талабалари черков мусиқасини турли жойлардаги халқмусиқаси б-н бойитдилар. 12-а.дан дунёвий профессионал мусиқа (жумладан, рицарлар қўшиқчилиги) ривож топди, сарой капеллалари ташкил этилди. 16-а.дан ун-тларда мусиқа назарияси ўргатила бошлади. 16—17-а.ларда етишиб чиққан композиторлар миллий куйларни Ғарбий Европа рақс ва мусиқа жанрлари б-н уйғунлашти-рувчи асарлар ярата бошлади. 1765 й. Варшавада очилган «Халқ театри»да миллий опералар саҳналаштирилди. К. Курпиньский, М. Каменьский, М. Огиньский, Ю. Эльснер ва б. миллий мусиқа ривожига катта ҳисса қўшдилар. 19-а.да букж композиторлар Ф. Шопен, С. Монюшко, виртуозскрипкачи ака-ука Венявскийлар поляк мусиқасини жаҳон мусикаси даражасига кўтаришди. 1901 й.да Варшава миллий филармо-нияси очидди. 20-а. мусиқа маданиятига К. Шимановский, В. Лютославский, К. Пендерецкий каби композиторлар катта ҳисса қўшдилар. П.да 21 симфоник оркестр, 10 опера театри, 9 оперетта театри, 9 балет труппаси, 7 олий му-сиқа мактаби,4 хореография билим юрти бор. 1927 й.дан халқаро Шопен номидаги пианиночилар ганлови, 1935 й.дан Венявский номидаги скрипкачилар танлови ҳамда Замонавий мусиқа фестивали ва б. ўтказилади.

    Театри. Христианликдан аввалги давр халқ маросимлари ва ўйинларида театр санъати нишоналари бўлган. 13— 16-а. ларда турғун ва сайёр халқ томо-шахоналари қурилган, диний драмалар ривожланган. 13-а.нинг 2ярмида кўрса-тилган театр томошаларининг айрим сценарийлари сақпанган. 1633 й. Вар-шавадаги қирол саройида биринчи до-имий театр ишга тушди. 18-а. охирида илғор миллий театр санъати учун ку-рашга реж., артист, драматург В. Бу-гуславский бошчилик қилди. 19-а. 60-й.лари охиридан Краков театри мамлакатнин г етакч и театри га айланди .1913 й. Варшавада «Поляк театри» ташкил топди. 20—30- й.ларда Л. Шиллер Варшава, Львов ва б. шаҳарлардаги театрларда ишлаб, маҳобатли, назмий ва сиёсий театрларни уйғунлаштиришга ҳаракат қилди. 2-жаҳон урушидан сўнг театр ҳаёти тикланди, янги театрлар барпо этилди. П.да 60 театр бор. Варшава театр ҳаётининг марказидир

    («Халқ театри», «Поляк театри», «Замонавий», «Умумий» театрлари), Кра-. ков, Лодзь, Люблин ва б. шаҳарлардаги театрларда жақон мумтоз драматургияси ва маҳаллий муаллифларнинг асарлари саҳналаштирилган. П.да цирк санъати ривожланган.

    Киноси. Алоҳида бадиий фильмлар 1908 й.да чиқарила бошлаган. Дастлабки фильмлардан бири — «Антек Варшавага илк бор қадам ранжида қилди» ҳазил фильмида машҳур ҳажвчи артист А. Фертнер бош ролни ўйнаган. 1909— 10 й.ларда кинофирмалар ташкил этилди. Уларнинг энг нуфузлиси «Сфинкс» компанияси мунтазам фильмлар чиқара бошлади. 1914 й. 14 фильм суратга олинди. 1910—18 й.ларда миллий адабиёт асарлари: «Гуноҳ тарихи» (реж. А. Бендарчик), «Қиёмат қойим» (реж. С. Кнаке-Завадзкий), «Меир Езо-фович» (реж. Ю. Остоя-Сульницкий) экранлаштирилди. «Старт» кино уюшмаси (1930) ва «Киномуаллифлар ко-оперативи» (1937) кино санъати риво-жида муҳим роль ўйнади. 2-жаҳон урушидан кейин «Фильм польский» давлат студияси ташкил этилди. «Авлод», «Кул ва олмос» (реж. А. Вайда). «Хайрлашув» (реж. В. Хае) фильмларида уруш оқибатлари тасвирланди. «Йўловчи аёл» (реж. А. Мунк), «Жангдан кейинги ман-зара» (реж. А. Вайда), «Сеҳрли столчалар» (реж. Я. Маевский), «Ер ҳиди» (реж. Д. Йованович) фильмлари поляк ки-нематографиясида салмокли ўрин олди. Ҳужжатли ва мультипликация киноси соҳасида ҳам кўпгина қизиқарли асарлар яратилди. Варшава, Лодзь, Вроцлавда киностудиялар, Краковда мультфильмлар студияси бор. Лодздаги Олий театр, кино ва телевидение мактабининг реж.лик, актёрлик, операторлик, телевидение ф-тлари, айрим олий ўқув юртларининг махсус бўлимлари кино ходимлари тайёрлайди.

    Ўзбекистон — П. муносабатлари. Икки халқ ўртасидаги алоқалар кўп йиллик тарихга эга. Хусусан, 1863—64 й.ларда чор Россиясига карши қўзғолон кўтарган поляклар Ўрта Осиёга сур-гун қилинган эди. Улар Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Термиз, Қўқон ва б. шаҳарларда яшаб, меҳнат қилдилар. 1895 й. Тошкентда поляк болалари учун мактаб ва кутубхона очилди, яна 2 йилдан кейин поляклар жамоатчилик маданият маркази ташкил топди, поляклар костели фаолият бошладм. Иккинчи жаҳон уруши даврида Польшани немис-фашист қўшинларидан озод қилиш учун бўлган жангларда ўзбек генерали С. Раҳимов Данциг (Гданьск) яқинида ҳалок бўлди. Шу уруш оқибатида ва оммавий қатағонлар сабабли полякларнинг минтақамизга иккинчи кўчиши содир бўлди. Ўтган йилларда поляк ва узбек халклари вакиллари иноқ яшаб келдилар, қувончли ва қай-ғули кунларда елкадош бўлдилар. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, полякларнинг «Светлица Польска» мада-ният маркази жамоатчилик уюшмаси мақомини олди, Ўзбекистондаги 3 мингга яқин поляк аҳолисига ўз миллий анъаналари ва маданиятини ривожлантириш, икки мамлакатнинг миллий ва давлат байрамларини ни-шонлаш имкони яратилди. Ўзбекистондаги поляклар диаспораси, «Ўзбекистон — Польша» ассоциацияси ҳузуридаги «Полония» секцияси, «Светлица Польска»нинг Самарқанд, Фарғона, Бухоро ва Тошкент шўъбалари фаолият юритаётир. Турли тарихий саналар, польшалик машҳур маданият ва санъат арбобларига бағишланган учрашув, кечалар, концертлар уюштирилаётир. Буюк композитор Фредерик Шопенга бағишлаб Тошкентда ўтказилган фортепиано мусиқа фестивали, А. Мицкевич ва В. Реймонт каби машҳур ёзувчи ва шоирларнинг хотира кечалари ўтказилди.

    ЎзР б-н П. ўртасида савдо-иқтисодий алоқалар эса, Ўзбекистон мустақилликка эришиши бноқ йўлга қўйилди. 1992 й. Варшавада икки мамлакат ўрта-сида «Иқтисодий ҳамкорлик ва савдосотиқ тўғрисида» шартнома тузилди. ЎзР Президенти И. Каримовнинг 1995 ва 2003 й.ларда Польшага ва П. президенти А. Квасьневскининг 2002 й. Узбекистонга ташрифлари ўзаро муносабатларни янги поғонага кўтарди, турли соҳаларда янги шартномалар имзолан-ди, ўзбек-поляк ҳукуматлараро комиссияси ишлай бошлади. 2001 й. июнь ойида Познань савдо ярмаркасида Ўзбекистондан нуфузли делегация иштирок этиши ва унда мамлакатимизнинг иқтисодий салоҳияти тақцимоти ўтказилиши ўзаро муносабатлар риво-жида муҳим босқич бўлди. ЎзР Президенти И. Каримовнинг 2003 й. 10—12 июль кунлари П.га қилган расмий ташрифи айниқса самарали бўлди. Ташриф якунида иккита кредит битими, божхона ишида ҳамкорлик ва ўзаро ёрдам, халқаро автомобиль қатнови тўғрисида битимлар имзоланди. Ўзбекистон мудофаа вазирлиги б-н П. миллий му-дофаа вазирлиги ўртасида ҳарбий-тех-никавий хамкорлик тўгрисида декларация, Жахрн иқтисодиёти ва дипломатия ун-ти б-н П. халкаро муносабатлар ин-ти ўртасида қамкорлик меморандуми, «Ўзбектуризм» миллий компанияси б-н П. сайёхлик компа-нияси ўртасида ҳамкорлик ҳақида битим, ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки б-н П.нинг «Банк государства краевего» ўртасида ҳамкорлик тўғрисида битим имзоланди. Ташриф давомида ўзаро товар айланмасини янада ошириш кераклиги таъкидланди. Жумладан, 2001 й. бу кўрсаткич 31,4 млн. АҚШ долларини ташкил этди. ЎзР П.га ип газлама, калава ип, пахта толаси, рўзғор пахтаси, ноорганик кимё маҳсулотлари, қайта ишланган сабзавот, мева маҳсулотлари, мойли уруғлар юборади, турли хизматлар кўрса-тади. П. томони эса канд-шакар, механика асбоб-ускуналари, электр анжомлари, пластмасса буюмлар, сариёғ ва ўсимлик ёғи, қора металлар, полиграфия маҳсулотлари, мебель, дори-дармон жўнатади. «Ўзолмосолтин» уюшмаси б-н П.нинг «Бумар» ташки савдо компанияси ўртасида ҳамкорлик ривожланиб бораётир. ЎзР да П. 2 фирмасининг ваколатхонаси очилган, поляк инвесторлари иштирокидаги 16 корхона фаолият юритмоқда.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.