Poyabzal
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281–282-b. — ziyouz.com
Poyabzal — oyoq kiyimi. Oyoqni is-siq, sovuq, nam, loy, çang va şikastlanişdan saqlaydi. Ibtidoiy odamlarni tabiat noqulayliklari (issiqsovuq, yomğir-qor, çang-tözon, tikanak kirişi, çağir toş botişi, ilonçayon çaqişi va b.) oyoqlarini biron-bir narsa b-n himoya qilişga majbur qilgan. Ular qayerda (issiq yoki sovuq ölkalarda, seryoğin yoki qurğoqçil joylarda, pasttekisliklar va toğli joylar-da) yaşaşlariga qarab, yalang oyoq yurişgan, çipta kavuş, çoriq, yoğoç, kigiz, çarm yoki möyna P. kiyişgan. Ularni töqiş, yöniş va tikiş usullari asta-sekin takomillaştirilib borilgan. Mas, ilgari Örta Osiyo xalqlari, asosan, etik, maxsi, kavuş kiyişgan. P., asosan, qölda tikilgan. Ke-yinçalik (19-a. örtalaridan), botinka, tufli, sandal, şippak, piyma, kaliş, sport P.i, tibbiy, harbiy va maxsus iş P.lari kiyiş rasm böddi. Erkaklar P.i — mardona, ayollar P.i zaifona, bolalar P.i — baçkana deb atalgan. Hozir P. tikişga oid deyarli barça jarayonlar mexanizatsiyalaştirilgan, lekin qölda tikiş usullari ham sakdanib qolgan.
P., asosan, satx (yuza) va tag-çarmdan iborat. Satx bölaklari ipli çok b-n biriktirilsa, tanovar (çarm, gazlama, sun'iy çarm zagotovka) hosil böladi. Tagçarmga çarm, rezina, plastmassaçarm, yoğoç işlatiladi. Tagçarm bölaklari poşna, patak, naboyka va b. şaklda qödda (tiğ b-n) yoki maxsus presslarda kesiladi. Sun'iy çarm bölaklari P. korxonasiga tayyor holda keltiriladi.
P. tikiş texnologiyasi: materialni biçiş, bölaklarni biriktirişga tayyorlaş.tanovorni tikiş va biriktiriş, unga şakl beriş, tagçarmni satxga biriktiriş va tayyor P.ni par-dozlaş.
Tanovorni qolipga tortiş va patak biriktiriş (mixlab, yelimlab va ipli çok b-n) işlari maxsus maşinalarda bajariladi. Tagçarmni tanovorga biriktirişning mexanik, rantli, sandal, yarim sandal, yelimlaş va b. usullari bor. P. mustahkamligi va taşki körinişi köp jihatdan biriktiriş sifatiga boğliq. Tanovorga tagçarm biriktirilgandan söng mahkamlaş maşinasida poşna qoqiladi. P.ga za-rur şakl beriş uçun işlatiladigan moslama (press) qolip deb ataladi. Qolip, asosan, old va orqa qismlardan iborat. Tanovorni qolipga tortiş paytida bu qismlarni bir-biriga yaqinlaştirib va bir-biridan uzoqlaştirib, zarur ölçamga keltiriş mumkiş. Qolip yoğoç, metall yoki plastmassadan yasaladi.
Tayyor P.ni pardozlaş işlari xam, asosan, maxsus maşinalarda bajariladi. Ayrim işlargina qölda qilinadi. Umuman, P. tikişda 120 ga yaqin maşina va moslamalar qöllaniladi. P. ölçami (nomeri) patakning ştixlar (1 ştix — 2/3 kiyem), santimetrlar yoki dyuymlarda ölçanadigan uzunligini bildiradi. Özbekistonda, asosan, san-timetrli sistema qöllaniladi. P. ölçamlari böyiça (santimetrlarda ölçanganda) çaqaloqlarga (7 — 14), boğça yoşidagilarga (14,5—17,5), bolalarga (18—25), ayollarga (22—28), erkaklarga (25,5—31,5) möljallangan xillarga bölinadi. Özbekistonda P. tikiş hunarmandçilikning muhim turi bölib, uni qölda tikiş hozir ham keng kölamda saqdanib qolgan (q. Kön-poyabzal sanoati).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОЙАБЗАЛ — оёқ кийими. Оёқни ис-сиқ, совуқ, нам, лой, чанг ва шикастланишдан сақлайди. Ибтидоий одамларни табиат ноқулайликлари (иссиқсовуқ, ёмғир-қор, чанг-тўзон, тиканак кириши, чағир тош ботиши, илончаён чақиши ва б.) оёқларини бирон-бир нарса б-н ҳимоя қилишга мажбур қилган. Улар қаерда (иссиқ ёки совуқ ўлкаларда, серёғин ёки қурғоқчил жойларда, пасттекисликлар ва тоғли жойлар-да) яшашларига қараб, яланг оёқ юришган, чипта кавуш, чориқ, ёғоч, кигиз, чарм ёки мўйна П. кийишган. Уларни тўқиш, йўниш ва тикиш усуллари аста-секин такомиллаштирилиб борилган. Мас, илгари Ўрта Осиё халқлари, асосан, этик, махси, кавуш кийишган. П., асосан, қўлда тикилган. Ке-йинчалик (19-а. ўрталаридан), ботинка, туфли, сандал, шиппак, пийма, калиш, спорт П.и, тиббий, ҳарбий ва махсус иш П.лари кийиш расм бўдди. Эркаклар П.и — мардона, аёллар П.и заифона, болалар П.и — бачкана деб аталган. Ҳозир П. тикишга оид деярли барча жараёнлар механизациялаштирилган, лекин қўлда тикиш усуллари ҳам сакданиб қолган.
П., асосан, сатх (юза) ва таг-чармдан иборат. Сатх бўлаклари ипли чок б-н бириктирилса, тановар (чарм, газлама, сунъий чарм заготовка) ҳосил бўлади. Тагчармга чарм, резина, пластмассачарм, ёғоч ишлатилади. Тагчарм бўлаклари пошна, патак, набойка ва б. шаклда қўдда (тиғ б-н) ёки махсус прессларда кесилади. Сунъий чарм бўлаклари П. корхонасига тайёр ҳолда келтирилади.
П. тикиш технологияси: материални бичиш, бўлакларни бириктиришга тайёрлаш.тановорни тикиш ва бириктириш, унга шакл бериш, тагчармни сатхга бириктириш ва тайёр П.ни пар-дозлаш.
Тановорни қолипга тортиш ва патак бириктириш (михлаб, елимлаб ва ипли чок б-н) ишлари махсус машиналарда бажарилади. Тагчармни тановорга бириктиришнинг механик, рантли, сандал, ярим сандал, елимлаш ва б. усуллари бор. П. мустаҳкамлиги ва ташки кўриниши кўп жиҳатдан бириктириш сифатига боғлиқ. Тановорга тагчарм бириктирилгандан сўнг маҳкамлаш машинасида пошна қоқилади. П.га за-рур шакл бериш учун ишлатиладиган мослама (пресс) қолип деб аталади. Қолип, асосан, олд ва орқа қисмлардан иборат. Тановорни қолипга тортиш пайтида бу қисмларни бир-бирига яқинлаштириб ва бир-биридан узоқлаштириб, зарур ўлчамга келтириш мумкиш. Қолип ёғоч, металл ёки пластмассадан ясалади.
Тайёр П.ни пардозлаш ишлари хам, асосан, махсус машиналарда бажарилади. Айрим ишларгина қўлда қилинади. Умуман, П. тикишда 120 га яқин машина ва мосламалар қўлланилади. П. ўлчами (номери) патакнинг штихлар (1 штих — 2/3 кием), сантиметрлар ёки дюймларда ўлчанадиган узунлигини билдиради. Ўзбекистонда, асосан, сан-тиметрли система қўлланилади. П. ўлчамлари бўйича (сантиметрларда ўлчанганда) чақалоқларга (7 — 14), боғча ёшидагиларга (14,5—17,5), болаларга (18—25), аёлларга (22—28), эркакларга (25,5—31,5) мўлжалланган хилларга бўлинади. Ўзбекистонда П. тикиш ҳунармандчиликнинг муҳим тури бўлиб, уни қўлда тикиш ҳозир ҳам кенг кўламда сақданиб қолган (қ. Кўн-пойабзал саноати).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.