Prokat stani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 399–400-b. — ziyouz.com

Prokat stani — metall quymalarga bosim b-n işlov beriş (prokatlaş) uçun möljallangan agregat (maşinalar va qurilmalar tizimi). Asosiy iş qismi aylanib turuvçi vallar. Metall şu vallar orasidan ötganda prokatla-nadi (şakli özgaradi). P.yeda işlanadigan materialni ombordan qizdiriş peçlari va stan valiklariga keltiriş, bir jarayondan ikkinçisiga ötkaziş, prokatlangan materialni standan oliş, ma'lum uzunlikdagi qismlarga böliş, markalaş, öraş, tayyor mahsulotni omborga uzatiş va b. yordamçi işlar ham bajariladi.

P.s. qaçon va qayerda paydo bölgani noma'lum. Qalayni prokatlaş uçun möljallangan P. s.ning rasmi va tafsilotini Leonardo da Vinçi qoldirgan (1495). Temirni sanoatda prokatlaş taxm. 18-a.dan boşlangan. Angliya, Germaniya, AQŞ, Çexoslavakiya va Rossiyada turli P.s. birin-ketin paydo bulgan. Listlarni uzluksiz issiqlayin prokatlaş 1892 y.da Teplitsa (Çexoslovakiya) da qöllanila boşlandi. Birinçi uzluksiz keng polosali stan 1923 y.da AQŞda qurildi, 1930 y.da AQŞda trubalarni sovuqlayin prokatlaş özlaştirildi. 1940—60 y.larda SSSRda yangi texnologik jarayonlar uçun qöllaniladigan turli P.s.lar yaratildi. Mahsulot turiga yoki bajariladigan texnologik jarayonga qarab P. s. tuzilişi har xil böladi. Iş kletlari (P.s.ning asosiy agregati) dagi vallar soniga, bu kletlarning joylaşişiga va prokatlanadigan mahsulot turiga qarab P.s. turli xillarga bölinadi. Aylanuvçi vallar orasidagi metallni deformatsiyalovçi uskuna asosiy uskuna, yordamçi işlarni bajaradigan uskuna (qayçilar, arralar, töğrilaş maşinalari, rolgang va b.) yordamçi uskuna deyiladi. Asosiy usku-nalar bir yoki bir neça asosiy liniyalardan iborat böladi; ularning har birida uç xil qurilma joylaşadi: iş kletlari (bir yoki bir neça) — prokatlaş vallari, staninalar, örnatiş mexanizmlari, ötkazib yuborgiçlar, elektr dvigatellar va harakat uzatiş qurilmalari.

Vallarning iş kletlaridagi vaziyatiga karab, gorizontal (ikki valli-duo, uç valli-trio, tört valli-kvarto va köp valli) hamda universal (vallari ham gorizontal, ham vertikal joylaştirilgan) P.s.larga bölinadi. Iş kletlari soniga qarab, P.s. bir kletli, ikki kletli va köp kletliga bölinadi. Bular bir yoki bir neçta li-niyalardan iborat böladi.

Prokatlanadigan mahsulot turiga qarab, qisiş va zagotovka stanlari (bluming, slyabing, sortli zagotovka, truba tayyorlagiçlar); sortli material stanlari (rels-balka, yirik, örta va mayda sortli polosa, sim tayyorlaydigan maşinalar); list stanlari (0,25—50 mm gaça kalinlikdagi listlar tayyorlaydi); truba stanlari (dia-metri 650 mm va undan katta çoksiz trubalar tayyorlaydi); sovuklayin prokatlaş stanlari (list, lenta, zar qoğoz va b. tayyorlaydi); maxsus stanlar (ğildirak, halqa va bandaj, şar, özgaruvçan kesimli profillar, tişli gildiraklar tayyorlaydi) böladi.

Yirik P.s.ni a vto m atlaşt i-r i ş xom aşyo materialni ombordan olişdan to prokatni tayyor mahsulotlar omboriga keltirişgaça, undan va-gonlrga yuklaşgaça bölgan texnologik jarayonlarni boşqariş kabi bir kança lokal tizimlar majmuidan iborat böladi. Har qaysi lokal tizimning özi texnologik jarayenlar haqida axborotlarni yigadigan va uzatadigan köp va turli xil asboblar — datçiklardan iborat. Bular metall t-rasi, metallning valga bosimi, işlanayotgan material parametrlari va b. haqida axborot uzatib turadi. Ana şu axborotlar lokal tizimlarnipg disoblaş maşinasiga keladi. U kayta işlanib, uşbu lokal tizimga tegişli bölgan P.s. maşina va mexanizmlarini boşqariş uçun buyruq beriladi.

Tayyor mahsulot sifatini tekşiriş va uning sirtiga muhofaza qatlami qoplaş jarayonlarini avtomatlaştiriş katta samara beradi. Özbekistonda Bekobod metallurgiya kombinatida yirik P.s. işlab turibdi (yana q. Prokat işlab çiqariş).

Ad.: Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971; Spetsialniye prokatniye stani, pod red. A.I. Selikova, M., 1971; Selikova A. I., Zyuzin V . I ., Sovremennoye razvitiye prokatnix stanov, M., 1972.

Q.: Prokat işlab çiqariş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПРОКАТ СТАНИ — металл қуймаларга босим б-н ишлов бериш (прокатлаш) учун мўлжалланган агрегат (машиналар ва қурилмалар тизими). Асосий иш қисми айланиб турувчи валлар. Металл шу валлар орасидан ўтганда прокатла-нади (шакли ўзгаради). П.еда ишланадиган материални омбордан қиздириш печлари ва стан валикларига келтириш, бир жараёндан иккинчисига ўтказиш, прокатланган материални стандан олиш, маълум узунликдаги қисмларга бўлиш, маркалаш, ўраш, тайёр маҳсулотни омборга узатиш ва б. ёрдамчи ишлар ҳам бажарилади.

П.с. қачон ва қаерда пайдо бўлгани номаълум. Қалайни прокатлаш учун мўлжалланган П. с.нинг расми ва тафсилотини Леонардо да Винчи қолдирган (1495). Темирни саноатда прокатлаш тахм. 18-а.дан бошланган. Англия, Германия, АҚШ, Чехославакия ва Россияда турли П.с. бирин-кетин пайдо булган. Листларни узлуксиз иссиқлайин прокатлаш 1892 й.да Теплица (Чехословакия) да қўлланила бошланди. Биринчи узлуксиз кенг полосали стан 1923 й.да АҚШда қурилди, 1930 й.да АҚШда трубаларни совуқлайин прокатлаш ўзлаштирилди. 1940—60 й.ларда СССРда янги технологик жараёнлар учун қўлланиладиган турли П.с.лар яратилди. Маҳсулот турига ёки бажариладиган технологик жараёнга қараб П. с. тузилиши ҳар хил бўлади. Иш клетлари (П.с.нинг асосий агрегати) даги валлар сонига, бу клетларнинг жойлашишига ва прокатланадиган маҳсулот турига қараб П.с. турли хилларга бўлинади. Айланувчи валлар орасидаги металлни деформацияловчи ускуна асосий ускуна, ёрдамчи ишларни бажарадиган ускуна (қайчилар, арралар, тўғрилаш машиналари, рольганг ва б.) ёрдамчи ускуна дейилади. Асосий уску-налар бир ёки бир неча асосий линиялардан иборат бўлади; уларнинг ҳар бирида уч хил қурилма жойлашади: иш клетлари (бир ёки бир неча) — прокатлаш валлари, станиналар, ўрнатиш механизмлари, ўтказиб юборгичлар, электр двигателлар ва ҳаракат узатиш қурилмалари.

Валларнинг иш клетларидаги вазиятига караб, горизонтал (икки валли-дуо, уч валли-трио, тўрт валли-кварто ва кўп валли) ҳамда универсал (валлари ҳам горизонтал, ҳам вертикал жойлаштирилган) П.с.ларга бўлинади. Иш клетлари сонига қараб, П.с. бир клетли, икки клетли ва кўп клетлига бўлинади. Булар бир ёки бир нечта ли-ниялардан иборат бўлади.

Прокатланадиган маҳсулот турига қараб, қисиш ва заготовка станлари (блуминг, слябинг, сортли заготовка, труба тайёрлагичлар); сортли материал станлари (рельс-балка, йирик, ўрта ва майда сортли полоса, сим тайёрлайдиган машиналар); лист станлари (0,25—50 мм гача калинликдаги листлар тайёрлайди); труба станлари (диа-метри 650 мм ва ундан катта чоксиз трубалар тайёрлайди); совуклайин прокатлаш станлари (лист, лента, зар қоғоз ва б. тайёрлайди); махсус станлар (ғилдирак, ҳалқа ва бандаж, шар, ўзгарувчан кесимли профиллар, тишли гилдираклар тайёрлайди) бўлади.

Йирик П.с.ни а вто м атлашт и-р и ш хом ашё материални омбордан олишдан то прокатни тайёр маҳсулотлар омборига келтиришгача, ундан ва-гонлрга юклашгача бўлган технологик жараёнларни бошқариш каби бир канча локал тизимлар мажмуидан иборат бўлади. Ҳар қайси локал тизимнинг ўзи технологик жараенлар ҳақида ахборотларни йигадиган ва узатадиган кўп ва турли хил асбоблар — датчиклардан иборат. Булар металл т-раси, металлнинг валга босими, ишланаётган материал параметрлари ва б. ҳақида ахборот узатиб туради. Ана шу ахборотлар локал тизимларнипг дисоблаш машинасига келади. У кайта ишланиб, ушбу локал тизимга тегишли бўлган П.с. машина ва механизмларини бошқариш учун буйруқ берилади.

Тайёр маҳсулот сифатини текшириш ва унинг сиртига муҳофаза қатлами қоплаш жараёнларини автоматлаштириш катта самара беради. Ўзбекистонда Бекобод металлургия комбинатида йирик П.с. ишлаб турибди (яна қ. Прокат ишлаб чиқариш).

Ад.: Мирбобоев В. А., Васильев Г. П., Металлар технологияси, Т., 1971; Специальные прокатные станы, под ред. А.И. Целикова, М., 1971; Целикова А. И., Зюзин В . И ., Современное развитие прокатных станов, М., 1972.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.