Prokat işlab çiqariş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 398–399-b. — ziyouz.com
Prokat işlab çiqariş - pölat va b. metallardan prokatlaş yöli b-n turli buyum va yarimfabrikatlar oliş (q. Prokat), şuningdek, sifa-tini oşiriş maqsadida ularga qöşimça (mas, termik) işlov beriş. P. i. ç.ning asosiy mahsulotlariga yarim xom aşyo yoki zagotovka, list prokat, trubalar, maşina detallarining zago-tovkalari (ğildiraklar, halqalar, öqlar, şarlar va b.) kiradi. Prokatlaş materialni prokat stani vallari orasidan ötkazişga asoslangan. Prokatlaşning böylama, köndalang va köndalang-vintli usullari bor. Böylama usulda buyum qaramaqarşi yönalişda aylanadigan vallar orasidan ötkazilib, plastik deformatsiyalanişi natijasida köndalang kesimi kiçrayadi, uzunligi esa ortadi. Pro-katlanadigan buyumlarning 90 foizi şu usulda olinadi. Köndalang usul b-n köndalang kesimi uzunligi böyiça davriy özgaradigan zagotovkalar, köndalang-vintli usul b-n trubalar (quvurlar) prokatlanadi.
List metallar ikki bosqiçda prokatlanadi. Birinçi boskiçda slyab (q. Bluming-slyabing) vallar orasidan birikki marta ötkazilib, 90° buriladi va köndalang yönalişda prokatlanib, eni zarur ölçamga keltiriladi. Ikkinçi bosqiçda zagotovka yana 90° burilib, böylamasiga prokatlanadi. Qalin va yupqa listlar töla mexaniza-siyalaştirilgan uzluksiz stanlarda prokatlanadi. Pölat listlar taxta va rulon tarzida işlab çikariladi.
Payvand çokli va çoksiztru bal ar ham prokatlaş yöli b-n tayyorlanadi. Payvand çokli trubalarni prokatlab tayyorlaşda peç payvand, elektr payvand va gaz payvanddan foydalaniladi (q. Payvandlaş). Çoksiz trubalar quyma yoki dumaloq kesimli zagotov-kalardan prokatlanadi. Buning uçun avval köndalang-vintli prokat stanida qizdirilgan quyma yoki zagotovkada teşik oçiladi, natijada kalin devorli kalta gilza hosil böladi va undan truba prokatlanadi. Bunda vallarning aylanişi natijasida zagotovka aylanma-ilgarilama harakatlanadi, zagotovka yöliga diametri taxm. trubaning içki diametriga moye keladigan opravka örnatiladi. Truba kerakli kalinlikka yetkazilgaç, kalibrlanadi va sovitilib, kerakli uzunlikda qirqiladi. Kesimi davriy özgaradigan bu-yumlar ham prokatlaş usulida işlab çiqariladi.
Bungadavriy prokatlaş deyiladi. Bundam prokatlaşda zagotovka bir tomonga aylanuvçi ikki val orasidan ötadi.
Rangli metallar — alyuminiy, mis, magniy, rux va ularning krtişmalarini prokatlab, har xil köndalang kesimli list, lenta, sim va zar qoğozlar tayyorlanadi. Alyuminiy krtişmalaridan list prokatlaş texnologik jarayoniga quyidagi asosiy operatsiyalar kiradi: uzluksiz quyib olingan quymani xomaki prokatlaş, töğrilaş, frezalaş, quymaning ikkala tomoniga alyuminiy listlar qoplaş, qizdiriş, qizdirib prokatlaş (4—12 mm kalinlikkaça), rulon qilib öraş va sovuqlayin prokatlaş. Sovuqlayin prokatlangandan söng rulonlar yoyilib, listlarga kesiladi va termik işlov beriladi. Uzluksiz quyib prokatlaş usulida suyuq alyuminiy taqsimlagiç novdan ötib, valiklar ora-sidagi böşliqqa tuşadi, unda alyuminiy vallarga tegib kristallanadi va hosil bölgan polosa stan valiklari orasidan uzluksiz çiqadi. P. i. ç. metallurgiya va maşinasozlik z-dlarida taşkil qilinadi (q. Metallurgiya).
Q.: Bluming-slyabing, Metallurgiya, Payvandlaş, Payvandlaş, Prokat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОКАТ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ - пўлат ва б. металлардан прокатлаш йўли б-н турли буюм ва яримфабрикатлар олиш (қ. Прокат), шунингдек, сифа-тини ошириш мақсадида уларга қўшимча (мас, термик) ишлов бериш. П. и. ч.нинг асосий маҳсулотларига ярим хом ашё ёки заготовка, лист прокат, трубалар, машина деталларининг заго-товкалари (ғилдираклар, ҳалқалар, ўқлар, шарлар ва б.) киради. Прокатлаш материални прокат стани валлари орасидан ўтказишга асосланган. Прокатлашнинг бўйлама, кўндаланг ва кўндаланг-винтли усуллари бор. Бўйлама усулда буюм қарамақарши йўналишда айланадиган валлар орасидан ўтказилиб, пластик деформацияланиши натижасида кўндаланг кесими кичраяди, узунлиги эса ортади. Про-катланадиган буюмларнинг 90 фоизи шу усулда олинади. Кўндаланг усул б-н кўндаланг кесими узунлиги бўйича даврий ўзгарадиган заготовкалар, кўндаланг-винтли усул б-н трубалар (қувурлар) прокатланади.
Лист металлар икки босқичда прокатланади. Биринчи боскичда сляб (қ. Блуминг-слябинг) валлар орасидан бирикки марта ўтказилиб, 90° бурилади ва кўндаланг йўналишда прокатланиб, эни зарур ўлчамга келтирилади. Иккинчи босқичда заготовка яна 90° бурилиб, бўйламасига прокатланади. Қалин ва юпқа листлар тўла механиза-циялаштирилган узлуксиз станларда прокатланади. Пўлат листлар тахта ва рулон тарзида ишлаб чикарилади.
Пайванд чокли ва чоксизтру бал ар ҳам прокатлаш йўли б-н тайёрланади. Пайванд чокли трубаларни прокатлаб тайёрлашда печь пайванд, электр пайванд ва газ пайванддан фойдаланилади (қ. Пайвандлаш). Чоксиз трубалар қуйма ёки думалоқ кесимли заготов-калардан прокатланади. Бунинг учун аввал кўндаланг-винтли прокат станида қиздирилган қуйма ёки заготовкада тешик очилади, натижада калин деворли калта гильза ҳосил бўлади ва ундан труба прокатланади. Бунда валларнинг айланиши натижасида заготовка айланма-илгарилама ҳаракатланади, заготовка йўлига диаметри тахм. трубанинг ички диаметрига мое келадиган оправка ўрнатилади. Труба керакли калинликка етказилгач, калибрланади ва совитилиб, керакли узунликда қирқилади. Кесими даврий ўзгарадиган бу-юмлар ҳам прокатлаш усулида ишлаб чиқарилади.
Бунгадаврий прокатлаш дейилади. Бундам прокатлашда заготовка бир томонга айланувчи икки вал орасидан ўтади.
Рангли металлар — алюминий, мис, магний, рух ва уларнинг кртишмаларини прокатлаб, ҳар хил кўндаланг кесимли лист, лента, сим ва зар қоғозлар тайёрланади. Алюминий кртишмаларидан лист прокатлаш технологик жараёнига қуйидаги асосий операциялар киради: узлуксиз қуйиб олинган қуймани хомаки прокатлаш, тўғрилаш, фрезалаш, қуйманинг иккала томонига алюминий листлар қоплаш, қиздириш, қиздириб прокатлаш (4—12 мм калинликкача), рулон қилиб ўраш ва совуқлайин прокатлаш. Совуқлайин прокатлангандан сўнг рулонлар ёйилиб, листларга кесилади ва термик ишлов берилади. Узлуксиз қуйиб прокатлаш усулида суюқ алюминий тақсимлагич новдан ўтиб, валиклар ора-сидаги бўшлиққа тушади, унда алюминий валларга тегиб кристалланади ва ҳосил бўлган полоса стан валиклари орасидан узлуксиз чиқади. П. и. ч. металлургия ва машинасозлик з-дларида ташкил қилинади (қ. Металлургия).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.