Metallurgiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 446–447-b. — ziyouz.com
Metallurgiya (yun. metallurgeo -yerdan qazib çiqaraman) — rudalardan yoki tarkibida metall bölgan moddalardan metallar ajratib oliş va metall qotişmalarga tegişli xossalar «beriş» haqidagi fan; sanoat tarmoği. Metalli rudalardan metallarni ajratib oliş qadimdan ma'lum. Arxeologik qazişmalarning dalolat berişiça, mil. av. 7—6-asrlardayoq ajdodlarimiz mis oliş sirlarini bilişgan. Mil. av. 2-ming yillikda misning qalay b-n qotişmasi — bronza işlatila boşladi; taxm. şu ming yillik örtalaridan temir eritib oliş boşlandi. Bunda rudalarni qörada 1100— 1350° t-rada bevosita qizdirib qaytariş usuli (eng oddiy usul) da temir olinardi. Oradan ança vaqt ötib (14-a. örtalaridan) çöyan (q. Domna işlab çiqarişi), keyinroq (15-a.da) pölat olinadigan böldi. Pölat ötga çidamli idiş — tigelda olingan. Örta asrlarda şarqda öziga xos tuzilişga ega bölgan «naqş»li «sinmas» pölat — damaşq pölati oliş sirlarini bilişgan. Undan ötkir tiğli qurollar (mas, qiliç) yasaşgan. M.ga oid ma'lumotlar Abu Rayhon Beruniy asarlarida uçraydi. Keyin birin-ketin bessemer jarayoni, marten (q. Marten işlab çikarişi) va tomas jarayoni qöllanila boşladi. M. fan sifatida asosan 18-a. ikkinçi yarmidan rivojlana boşladi. M.V. Lomonosovaing 1763 y.da yozgan «Metallurgiyaning boşlanğiç asoslari va ruda işlari» kitobida M. asoslari yoritilgan. Rus olimi P. P. Anosov (1799—1851) damaşq pölatini olişning ilmiy asosini işlab çiqdi. D. I. Mendeleyev ham M. fani taraqqiyotiga katta hissa qöşgan.
M. quyidagi jarayonlarni öz içiga oladi: rudalardan metall ajratib oliş maqsadida ularga işlov beriş (rudalarni maydalaş, boyitiş, bölaklaş va b.); metallarni begona aralaşmalardan tozalaş (rafinatsiyalaş); metall va qrtişmalarni olişning gidrometallurgiya, pirometallurgiya, şu jum ladan, metallotermiya va elektrolitik (q. Elektroliz) usullarni tadqiq qiliş; metall kukunlar oliş va ulardan buyumlar tayyorlaş (q. Kukun metallurgiyasi); metallarni termik (issiklik b-n) işlaş, bosim b-n işlaş, quyiş, payvandlaş, kavşarlaş, metallar sirtiga ximoya kat-
lami surkaş (purkaş) va b. M.ning muhim sohasi — metallşunoslik.
M.ning taraqqiyoti metall va qotişmalarni uzluksiz quyiş, ularga vaku-umda işlov beriş, ularni elektr peçlar, elektr-şlakli, elektr-nurli va plazmali qurilmalarda oliş, dupleksjarayon va tripleksjarayon usullarini qöllaşni yanada rivojlantiriş b-n boğliq.
M. fizikaviy kimyo, fizika, issiqlik texnikasi, elektrotexnika, kibernetika, iqtisodiyot, i.ç.ni avtomatlaştiriş va boşqariş, koinotni özlaştiriş borasidagi i.t.larga suyanadi. M. yana konçilik sanoati, kimyo sanoati, maşinasozlik, ötga çidamli materiallar işlab çiqariş tarmoği va b. tarmoqlar b-n boğliq (q. Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).
Ad.: Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.
Fatxulla Abdullayev.
Q.: Domna işlab çiqarişi, Elektroliz, Qora metallurgiya, Rangli metallurgiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛУРГИЯ (юн. metallurgeo -ердан қазиб чиқараман) — рудалардан ёки таркибида металл бўлган моддалардан металлар ажратиб олиш ва металл қотишмаларга тегишли хоссалар «бериш» ҳақидаги фан; саноат тармоғи. Металли рудалардан металларни ажратиб олиш қадимдан маълум. Археологик қазишмаларнинг далолат беришича, мил. ав. 7—6-асрлардаёқ аждодларимиз мис олиш сирларини билишган. Мил. ав. 2-минг йилликда миснинг қалай б-н қотишмаси — бронза ишлатила бошлади; тахм. шу минг йиллик ўрталаридан темир эритиб олиш бошланди. Бунда рудаларни қўрада 1100— 1350° т-рада бевосита қиздириб қайтариш усули (энг оддий усул) да темир олинарди. Орадан анча вақт ўтиб (14-а. ўрталаридан) чўян (қ. Домна ишлаб чиқариши), кейинроқ (15-а.да) пўлат олинадиган бўлди. Пўлат ўтга чидамли идиш — тигелда олинган. Ўрта асрларда шарқда ўзига хос тузилишга эга бўлган «нақш»ли «синмас» пўлат — дамашқ пўлати олиш сирларини билишган. Ундан ўткир тиғли қуроллар (мас, қилич) ясашган. М.га оид маълумотлар Абу Райҳон Беруний асарларида учрайди. Кейин бирин-кетин бессемер жараёни, мартен (қ. Мартен ишлаб чикариши) ва томас жараёни қўлланила бошлади. М. фан сифатида асосан 18-а. иккинчи ярмидан ривожлана бошлади. М.В. Ломоносоваинг 1763 й.да ёзган «Металлургиянинг бошланғич асослари ва руда ишлари» китобида М. асослари ёритилган. Рус олими П. П. Аносов (1799—1851) дамашқ пўлатини олишнинг илмий асосини ишлаб чиқди. Д. И. Менделеев ҳам М. фани тараққиётига катта ҳисса қўшган.
М. қуйидаги жараёнларни ўз ичига олади: рудалардан металл ажратиб олиш мақсадида уларга ишлов бериш (рудаларни майдалаш, бойитиш, бўлаклаш ва б.); металларни бегона аралашмалардан тозалаш (рафинациялаш); металл ва қртишмаларни олишнинг гидрометаллургия, пирометаллургия, шу жум ладан, металлотермия ва электролитик (қ. Электролиз) усулларни тадқиқ қилиш; металл кукунлар олиш ва улардан буюмлар тайёрлаш (қ. Кукун металлургияси); металларни термик (иссиклик б-н) ишлаш, босим б-н ишлаш, қуйиш, пайвандлаш, кавшарлаш, металлар сиртига химоя кат-
лами суркаш (пуркаш) ва б. М.нинг муҳим соҳаси — металлшунослик.
М.нинг тараққиёти металл ва қотишмаларни узлуксиз қуйиш, уларга ваку-умда ишлов бериш, уларни электр печлар, электр-шлакли, электр-нурли ва плазмали қурилмаларда олиш, дуплексжараён ва триплексжараён усулларини қўллашни янада ривожлантириш б-н боғлиқ.
М. физикавий кимё, физика, иссиқлик техникаси, электротехника, кибернетика, иқтисодиёт, и.ч.ни автоматлаштириш ва бошқариш, коинотни ўзлаштириш борасидаги и.т.ларга суянади. М. яна кончилик саноати, кимё саноати, машинасозлик, ўтга чидамли материаллар ишлаб чиқариш тармоғи ва б. тармоқлар б-н боғлиқ (қ. Рангли металлургия, Қора металлургия).
Ад.: Мирбобоев В. А., Васильев Г. П., Металлар технологияси, Т., 1971.
Фатхулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.