Rangli metallurgiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–65-b. — ziyouz.com
Rangli metallurgiya — metallurgiya sanoatining yetakçi tarmogi. Ruda konlarini qaziş, rudalarni boyitiş, rangli, nodir va qimmatbaho metallarni i.ç. hamda qayta işlaş, ularning qotişmalarini tayyorlaş b-n şuğullanadi. R.m.da prokat, presslangan buyumlar, qattiq qotişmalar, metalli kukunlar, rangli, nodir va qimmatbaho metallarning turli xil tuz hamda birikmalari, şuningdek, kimyoviy öğitlar, quriliş materiallari kabi yöldoş mahsulotlar tayyorlanadi. P.m. mahsulotlari xalq xöjaligining hamma sohalarida qöllaniladi. Konçilik korxonalari, boyitiş fkalari, metallurgiya va metalga işlov beriş zdlari tarmoqning i.ç. majmuini taşkil etadi.
Boşqa foydali qazilmalarga Karaganda rudalarda rangli va nodir metallar miqdori juda kam böladi. 1 t rangli metall oliş uçun 100 t dan to ön minglab t gaça ruda qazib olinadi va kayta işlanadi. Rudalarning 65% dan köproği ança tejamkor usul — oçiq usulda qazib olinadi. Ruda xom aşyosida asosiy elementlar — alyuminiy, mis, qörğoşin, rux, nikel, qalay, volfram, molibden b-n birga yöldoş elementlar — oltin, kumuş, platina metallari, kobalt, mişyak, reniy, indiy, rubidiy, galliy, selen, tellur va b., ba'zan qimmati jihatdan «asosiy» metallardan ustunroq bölgan metallar xam uçraydi. Boyitiş fkalarida jami rudalarning 90% dan köproği samarali flotoreagentlarni qöllagan holda flotatsiya usulida boyitiladi.
Özbekistonda P.m. mahalliy mineral xom aşyo resurelari negizida 20-a.ning 30-y.laridan rivojlandi. Respublikada rangli, nodir va qimmatbaho metallar (oltin, mis, qörğoşin, rux, volfram, molibden, simob va b.) konlari, Qoramozor misqörğoşinrux koni, Obirahmat, Burçmulla, Oqtuz, Takob, Ingiçka, Qöytoş, Langar rangli metallar, Çodak, Zarmitan, Marjonbuloq, Kauldi, Kökpatos, Qizilolmalisoy oltin, Qörğoşinkon, Oltintopgan qörğoşinrux, Qalmoqqir mis konlari va b. topilib, ular sanoat miqiyosida özlaştirilişi b-n respublikada R.m. şakllandi. Respublika rang metallar i.ç. böyiça jahonda yetakçi örinlarga çiqdi. Özbekiston jahon mamlakatlari orasida oltin zaxiralari böyiça 5, oltin qazib oliş böyiça 7örinda turadi (q. Oltin sanoati). Mis, qörğoşin — pyx i.ç., asosan, Ohangaron — Olmaliq konsanoat hududida QörğoşinkonOltintopgan polimetall konlari, Qalmoqqir mis konlari negizida şakllandi. Tarmoqning yetakçi korxonasi tugal metallurgiya sikliga ega bölgan Olmaliq konmetallurgiya kombinatidir. Volfram va molibden metallurgiyasining yirik korxonasi Çirçiq ş.dagi Özbekiston qattiq qotişmalar va ötga çidamli metallar k-ti bölib, kt Ingiçka volfram (1943; Samarqand viloyati) va Qöytoş volframmolibden (1937; Jizzax viloyati) konlari rudalari hamda mis rudalaridan ajratib olinadigan molibden negizida işlaydi. Ktda 1molibden quymasi 1956 y. olingan, 1957 y.dan qattiq qotişmalar işlab çiqarila boşladi. Kt mahsulotlari (100 turdan ortiq) elektrotexnika, pölat eritiş, kon burğilaş sohalarida keng qöllaniladi. 1996 y.dan ktda respublika ehtiyojlarini tula qoplaydigan elektr lampoçkalari i.ç. quvvatlari işga tuşirildi.
60-y.lardan rangli metallarning ikkilamçi quymalarini oliş uçun qurilgan quvvatlar Toşkent ş.da işlamoqda. Korxonada alyuminiy parçalari qaytadan eritilib, xalq xöjaligiga yetkazib beriladi. 1990-y.lardan Özbekiston metallurgiyasida kamyob yer elementlari metallurgiyasi şakllanmoqda. Kamyober metallarining alyuminiy va magniy b-n qotişmalari — yengil qotişmalar, magniy b-n qotişmalari — ötga çidamli qotişmalar turli sanoat tarmoklarida keng qöllaniladi. Respublikada zamonaviy ilgor texnologiyani joriy etilişi natijasida kukunlar metallurgiyasi ham rivojlanmokda.
Metallurgiya va foydali qazilmalarni qazib oliş hamda qayta işlaş sanoati uçun malakali mutaxassislar Toşkent texnika un-tida, 1995 y.da taşkil etilgan Navoiy konçilik in-tida hamda Toşkent kimyotexnologiya in-tida tayyorlanadi.
Sanoati rivojlangan mamlakatlar va rivojlanayotgan mamlakatlarda R.m. monopollaşgan sanoat tarmoği hisoblanadi. Rangli metallar i.ç. böyiça AQŞ va Yaponiya oldingi örinlarni egallaydi (yana q. Metallurgiya, «Olmaliq konmetallurgiya kombinati» aksiyadorlik jamiyati, Navoiy konmetallurgiya kombinati).
Q.: Oltin sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАНГЛИ МЕТАЛЛУРГИЯ — металлургия саноатининг етакчи тармоги. Руда конларини қазиш, рудаларни бойитиш, рангли, нодир ва қимматбаҳо металларни и.ч. ҳамда қайта ишлаш, уларнинг қотишмаларини тайёрлаш б-н шуғулланади. Р.м.да прокат, прессланган буюмлар, қаттиқ қотишмалар, металли кукунлар, рангли, нодир ва қимматбаҳо металларнинг турли хил туз ҳамда бирикмалари, шунингдек, кимёвий ўғитлар, қурилиш материаллари каби йўлдош маҳсулотлар тайёрланади. P.m. маҳсулотлари халқ хўжалигининг ҳамма соҳаларида қўлланилади. Кончилик корхоналари, бойитиш фкалари, металлургия ва металга ишлов бериш здлари тармоқнинг и.ч. мажмуини ташкил этади.
Бошқа фойдали қазилмаларга Караганда рудаларда рангли ва нодир металлар миқдори жуда кам бўлади. 1 т рангли металл олиш учун 100 т дан то ўн минглаб т гача руда қазиб олинади ва кайта ишланади. Рудаларнинг 65% дан кўпроғи анча тежамкор усул — очиқ усулда қазиб олинади. Руда хом ашёсида асосий элементлар — алюминий, мис, қўрғошин, рух, никель, қалай, вольфрам, молибден б-н бирга йўлдош элементлар — олтин, кумуш, платина металлари, кобальт, мишьяк, рений, индий, рубидий, галлий, селен, теллур ва б., баъзан қиммати жиҳатдан «асосий» металлардан устунроқ бўлган металлар хам учрайди. Бойитиш фкаларида жами рудаларнинг 90% дан кўпроғи самарали флотореагентларни қўллаган ҳолда флотация усулида бойитилади.
Ўзбекистонда P.m. маҳаллий минерал хом ашё ресурелари негизида 20-а.нинг 30-й.ларидан ривожланди. Республикада рангли, нодир ва қимматбаҳо металлар (олтин, мис, қўрғошин, рух, вольфрам, молибден, симоб ва б.) конлари, Қорамозор мисқўрғошинрух кони, Обираҳмат, Бурчмулла, Оқтуз, Такоб, Ингичка, Қўйтош, Лангар рангли металлар, Чодак, Зармитан, Маржонбулоқ, Каулди, Кўкпатос, Қизилолмалисой олтин, Қўрғошинкон, Олтинтопган қўрғошинрух, Қалмоққир мис конлари ва б. топилиб, улар саноат миқиёсида ўзлаштирилиши б-н республикада Р.м. шаклланди. Республика ранг металлар и.ч. бўйича жаҳонда етакчи ўринларга чиқди. Ўзбекистон жаҳон мамлакатлари орасида олтин захиралари бўйича 5, олтин қазиб олиш бўйича 7ўринда туради (қ. Олтин саноати). Мис, қўрғошин — pyx и.ч., асосан, Оҳангарон — Олмалиқ консаноат ҳудудида ҚўрғошинконОлтинтопган полиметалл конлари, Қалмоққир мис конлари негизида шаклланди. Тармоқнинг етакчи корхонаси тугал металлургия циклига эга бўлган Олмалиқ конметаллургия комбинатидир. Вольфрам ва молибден металлургиясининг йирик корхонаси Чирчиқ ш.даги Ўзбекистон қаттиқ қотишмалар ва ўтга чидамли металлар к-ти бўлиб, кт Ингичка вольфрам (1943; Самарқанд вилояти) ва Қўйтош вольфраммолибден (1937; Жиззах вилояти) конлари рудалари ҳамда мис рудаларидан ажратиб олинадиган молибден негизида ишлайди. Ктда 1молибден қуймаси 1956 й. олинган, 1957 й.дан қаттиқ қотишмалар ишлаб чиқарила бошлади. Кт маҳсулотлари (100 турдан ортиқ) электротехника, пўлат эритиш, кон бурғилаш соҳаларида кенг қўлланилади. 1996 й.дан ктда республика эҳтиёжларини тула қоплайдиган электр лампочкалари и.ч. қувватлари ишга туширилди.
60-й.лардан рангли металларнинг иккиламчи қуймаларини олиш учун қурилган қувватлар Тошкент ш.да ишламоқда. Корхонада алюминий парчалари қайтадан эритилиб, халқ хўжалигига етказиб берилади. 1990-й.лардан Ўзбекистон металлургиясида камёб ер элементлари металлургияси шаклланмоқда. Камёбер металларининг алюминий ва магний б-н қотишмалари — енгил қотишмалар, магний б-н қотишмалари — ўтга чидамли қотишмалар турли саноат тармокларида кенг қўлланилади. Республикада замонавий илгор технологияни жорий этилиши натижасида кукунлар металлургияси ҳам ривожланмокда.
Металлургия ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш ҳамда қайта ишлаш саноати учун малакали мутахассислар Тошкент техника ун-тида, 1995 й.да ташкил этилган Навоий кончилик ин-тида ҳамда Тошкент кимётехнология ин-тида тайёрланади.
Саноати ривожланган мамлакатлар ва ривожланаётган мамлакатларда Р.м. монополлашган саноат тармоғи ҳисобланади. Рангли металлар и.ч. бўйича АҚШ ва Япония олдинги ўринларни эгаллайди (яна қ. Металлургия, «Олмалиқ конметаллургия комбинати» акциядорлик жамияти, Навоий конметаллургия комбинати).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.