Oltin sanoati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–149-b. — ziyouz.com
Oltin sanoati OLTIN SANOATI, oltin qazib çiqariş sanoati— kon sanoatining tuğma va soçma konlardan oltin qazib oluvçi tarmoği. Oltin qaziş juda qadim davrdan ma'lum. Turli mamlakatlarda: Gana (1471), Meksika (1500), Peru, Çili (1532), Braziliya (1577), Rossiya (Ural, 1745), Kanada (Kvebek, 1823), AQŞ (Kaliforniya, 1848; Kolorado, 1858; Alyaska, 1890), Avstraliya (1851), JAR (1884) va b. mamlakatlar hududlarida örta asrlardan boşlab boy oltin konlari topilgan va qazib olingan. 19-a.ning oxiri va 20-a.ning boşlarida yirik oltin konlarining oçilişi va texnikaning umumiy taraqqiyoti O.s.ning rivojla-nişiga zamin yaratdi. Dunyo böyiça 15-a.da 763 t, 17-a.da 914 t, 18-a.da 1890 t, 19-a.da 11616 t oltin olindi.
Örta Osiyoda, xususan, hoz. Özbekiston yerlarida oltin qazib oliş va undan turli taqinçoklar, zargarlik bu-yumlari, bezaklar yasaş mil. av. 6—5-a.lardayoq mavjud bölganligi arxeolo-gik topilmalardan ma'lum. Tarixda Özbekiston hududida 5-a.gaça, 5—12- a. larda va 17— 20-a.larda oltin qazib olingan 30 dan ortiq köxna oltin konlari bölgani aniklangan. Tugma (erkin uçraydigan) oltin konlarini özlaş-tirişga qadar oltin, asosan, soçma konlarda ibtidoiy usullarda — oltin zarralari aralaş qumni qöy terisi qoplangan yoğoç toğoralarda yuvib, aj-ratib olingan. Soçma oltin oliş 10— 11-a.larda Çatqol, Çirçiq, Norin, Koson, Söx, Zarafşon, Darvoz daryolari vodiylarida olib borilganligi haqida manbalarda ma'lumotlar bor. Örta asrlarda oltinli qumlarni yuviş b-n birga möğullar bosqiniga qadar Çatqol — Qurama, Nurota toğlarida, Markaziy Qizilqumdagi konlardan tuğma oltin qazib olingan. Möğullar bosqinidan keyin Örta Osiyoda kon qaziş işlari asta-sekin inqirozga yuz tutdi, köpgina oltin konlari unutildi.
Örta Osiyoning mineral xom aşyo resurslarini örganişda 19-a.ning oxirgi çoragida jiddiy işlar olib borildi: ölkaning barça joylarida tadqiqotlar ötkazildi, geologik xaritalar tuzildi, ayrim konlar tavsiflandi. 1917 y.gaça Çirçiq, Piskom va Çatqol daryolari vodiylarida kiçik-kiçik oltin izlovçilar korxonalari oltin oliş b-n şuğullanganlar, 1913—17 y.larda Obirahmat darasi (Toşkent viloyati)dagi «Nikolay» oltin konidan foydalanilgan. 1930-y.lar boşida «Özbekoltinnoyobmet» tresti taşkil etildi. Öşa yillari Ohangaron, Çirçiq daryolari vodiylarida, Qurama toğlarida oltin izlovçilar oltinni qumni yuviş usulida ajratib olar, yillik oltin bir neça ön kg dan oşmas edi. Keyinçalik öşa joylarda rudali oltin konlari topildi. 1941—45 y.larda oltin izlovçilik (artel) yöli b-n oltin ajratib oliş jadal olib borildi, olingan yillik oltin mikdori qariyib 50 kg ga yetdi. 1950 y. soçma oltin izlaş işlari töxtatildi. 1950-y.lardan rudali oltin konlarini izlaş va razvedka qiliş böyiça olib borilgan fundamental tadqiqotlar natijasida Qoraqöton, Biçanzor, Pirmirob, Ğözaksoy, söngra Qöşbuloq, Muruntov, Çormiton, Marjonbuloq, Kauldi, Kizilolmalisoy, Sarmiç va b. ruda konlari to-pildi.
1965 y. SSSR rangli metallurgiya vazirligiga böysunuvçi «Özbekoltin» birlaşmasi va b. oltin qazib oliş korxonalari taşkil etildi. Qazib olgan flyus rudalaridan Olmaliq kon-metallurgiya kombinatining mis eritiş z-dida oltin ajratib oliş yölga qöyildi. 1970 y.da Çodak oltin koni işga tuşirildi. Öşa vaqtdan respublikada O.s. şakllandi, oltin oliş oldingi yillarga nisbatan 3 marta köpaydi. 1972 y.Qöşbu-loq koni va Angren oltin ajratiş f-kasi loyiha quvvatlarida işlay boşladi. 1977 y. Kauldi, 1980 y. Mar-jonbuloq oltin qazib oliş majmu-asi, 1989 y. Zarmitan va Qizilolmalisoy konlari foydalanişga topşirildi.
Özbekiston mustaqillikka erişişi b-n Özbekiston hukumati uzoq yillar davomida SSSRning Markaziy hukumati ixtiyorida bölgan oltin qazib oliş sanoatini respublika mustakilligini mustahkamlaş yölida rivojlantiriş böyiça bir qança taşkiliy çoralarni kördi.
Özbekiston rivojlangan kon qazib oliş sanoati hamda yirik resurs potensialiga ega bölib, 1999 y.dan e'tiboran yillik oltin qazib çiqarişni keskin köpaytirdi. Respublika oltin qazib oliş sanoatining yirik markazi «Qizilqumnodirmetall-oltin» konsernining (1991) boş korxonasi — Navoiy kon-metallurgiya kombinatiyapr. Oltin qazib oliş böyiça «Zarafşon-Nyumont» Özbekiston-AQŞ qöşma korxonasi 1995 y.dan boşlab samarali faoliyat yurgizib kelmokda. Korxona yiliga 10 t dan ziyod oltin işlab çikaradi.
1995 y. Markaziy Qizilqumdagi Amantaytov oltin konini özlaştiriş maqsadida Buyuk Britaniyaning «Oksus Mayning» kompaniyasi b-n hamkorlikda «Amantaytau Golfildz» (AGF) qöşma korxonasi tuzildi. Loyihaning ilk bosqiçi amalga oşirilişi b-n közda tutilgan i.ç. unumdorligiga eri-şiladi. Çormiton oltin konini işga tuşiriş közda tutilayotgan «Maltipleks Mayning» (Avstraliya) kompaniyasi b-n hamkorlikda Zarmitan loyihasi ham nihoyasiga yetkazilmoqda. Yiliga 9 t oltin i.ç. imkoniyatini bera-digan uşbu loyihani amalga oşiriş uçun sarflangan dastlabki investitsiya hajmi 69,8 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi (2003).
Toşkent va Namangan viloyatlarida joylaşgan konlarda oltin kazib çiqariş işlari Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida amalga oşiriladi. Uning tarkibida Angren, Kauldi va Çodak konçilik korxonalari, Angren va Çodak oltin ajratiş fabrikalari faoliyat körsatadi.
Özbekiston oltini asillik darajasi (probasi) jihatdan jahonda oldingi örinlarni egallaydi. Özbekiston O.yeda bir yilda 80 t atrofida oltin işlab çikariladi. 1994 y.da Navoiy kon-metallurgiya k-tida olingan oltin yombilar London rangli metallar birjasining sertifikatini olgan (yana q. Zargarlik sanoati, Rangli metallurgiya).
Nurmuhammad Ahmedov, Yuriy Paramonov.
Q.: Rangli metallurgiya, Zargarlik sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛТИН САНОАТИ, олтин қазиб чиқариш саноати— кон саноатининг туғма ва сочма конлардан олтин қазиб олувчи тармоғи. Олтин қазиш жуда қадим даврдан маълум. Турли мамлакатларда: Гана (1471), Мексика (1500), Перу, Чили (1532), Бразилия (1577), Россия (Урал, 1745), Канада (Квебек, 1823), АҚШ (Калифорния, 1848; Колорадо, 1858; Аляска, 1890), Австралия (1851), ЖАР (1884) ва б. мамлакатлар ҳудудларида ўрта асрлардан бошлаб бой олтин конлари топилган ва қазиб олинган. 19-а.нинг охири ва 20-а.нинг бошларида йирик олтин конларининг очилиши ва техниканинг умумий тараққиёти О.с.нинг ривожла-нишига замин яратди. Дунё бўйича 15-а.да 763 т, 17-а.да 914 т, 18-а.да 1890 т, 19-а.да 11616 т олтин олинди.
Ўрта Осиёда, хусусан, ҳоз. Ўзбекистон ерларида олтин қазиб олиш ва ундан турли тақинчоклар, заргарлик бу-юмлари, безаклар ясаш мил. ав. 6—5-а.лардаёқ мавжуд бўлганлиги археоло-гик топилмалардан маълум. Тарихда Ўзбекистон ҳудудида 5-а.гача, 5—12- а. ларда ва 17— 20-а.ларда олтин қазиб олинган 30 дан ортиқ кўхна олтин конлари бўлгани аникланган. Тугма (эркин учрайдиган) олтин конларини ўзлаш-тиришга қадар олтин, асосан, сочма конларда ибтидоий усулларда — олтин зарралари аралаш қумни қўй териси қопланган ёғоч тоғораларда ювиб, аж-ратиб олинган. Сочма олтин олиш 10— 11-а.ларда Чатқол, Чирчиқ, Норин, Косон, Сўх, Зарафшон, Дарвоз дарёлари водийларида олиб борилганлиги ҳақида манбаларда маълумотлар бор. Ўрта асрларда олтинли қумларни ювиш б-н бирга мўғуллар босқинига қадар Чатқол — Қурама, Нурота тоғларида, Марказий Қизилқумдаги конлардан туғма олтин қазиб олинган. Мўғуллар босқинидан кейин Ўрта Осиёда кон қазиш ишлари аста-секин инқирозга юз тутди, кўпгина олтин конлари унутилди.
Ўрта Осиёнинг минерал хом ашё ресурсларини ўрганишда 19-а.нинг охирги чорагида жиддий ишлар олиб борилди: ўлканинг барча жойларида тадқиқотлар ўтказилди, геологик хариталар тузилди, айрим конлар тавсифланди. 1917 й.гача Чирчиқ, Писком ва Чатқол дарёлари водийларида кичик-кичик олтин изловчилар корхоналари олтин олиш б-н шуғулланганлар, 1913—17 й.ларда Обираҳмат дараси (Тошкент вилояти)даги «Николай» олтин конидан фойдаланилган. 1930-й.лар бошида «Ўзбеколтинноёбмет» трести ташкил этилди. Ўша йиллари Оҳангарон, Чирчиқ дарёлари водийларида, Қурама тоғларида олтин изловчилар олтинни қумни ювиш усулида ажратиб олар, йиллик олтин бир неча ўн кг дан ошмас эди. Кейинчалик ўша жойларда рудали олтин конлари топилди. 1941—45 й.ларда олтин изловчилик (артель) йўли б-н олтин ажратиб олиш жадал олиб борилди, олинган йиллик олтин микдори қарийиб 50 кг га етди. 1950 й. сочма олтин излаш ишлари тўхтатилди. 1950-й.лардан рудали олтин конларини излаш ва разведка қилиш бўйича олиб борилган фундаментал тадқиқотлар натижасида Қорақўтон, Бичанзор, Пирмироб, Ғўзаксой, сўнгра Қўшбулоқ, Мурунтов, Чормитон, Маржонбулоқ, Каулди, Кизилолмалисой, Сармич ва б. руда конлари то-пилди.
1965 й. СССР рангли металлургия вазирлигига бўйсунувчи «Ўзбеколтин» бирлашмаси ва б. олтин қазиб олиш корхоналари ташкил этилди. Қазиб олган флюс рудаларидан Олмалиқ кон-металлургия комбинатининг мис эритиш з-дида олтин ажратиб олиш йўлга қўйилди. 1970 й.да Чодак олтин кони ишга туширилди. Ўша вақтдан республикада О.с. шаклланди, олтин олиш олдинги йилларга нисбатан 3 марта кўпайди. 1972 й.Қўшбу-лоқ кони ва Ангрен олтин ажратиш ф-каси лойиҳа қувватларида ишлай бошлади. 1977 й. Каулди, 1980 й. Мар-жонбулоқ олтин қазиб олиш мажму-аси, 1989 й. Зармитан ва Қизилолмалисой конлари фойдаланишга топширилди.
Ўзбекистон мустақилликка эришиши б-н Ўзбекистон ҳукумати узоқ йиллар давомида СССРнинг Марказий ҳукумати ихтиёрида бўлган олтин қазиб олиш саноатини республика мустакиллигини мустаҳкамлаш йўлида ривожлантириш бўйича бир қанча ташкилий чораларни кўрди.
Ўзбекистон ривожланган кон қазиб олиш саноати ҳамда йирик ресурс потенциалига эга бўлиб, 1999 й.дан эътиборан йиллик олтин қазиб чиқаришни кескин кўпайтирди. Республика олтин қазиб олиш саноатининг йирик маркази «Қизилқумнодирметалл-олтин» концернининг (1991) бош корхонаси — Навоий кон-металлургия комбинатияпр. Олтин қазиб олиш бўйича «Зарафшон-Ньюмонт» Ўзбекистон-АҚШ қўшма корхонаси 1995 й.дан бошлаб самарали фаолият юргизиб келмокда. Корхона йилига 10 т дан зиёд олтин ишлаб чикаради.
1995 й. Марказий Қизилқумдаги Амантайтов олтин конини ўзлаштириш мақсадида Буюк Британиянинг «Оксус Майнинг» компанияси б-н ҳамкорликда «Амантайтау Гольфилдз» (АГФ) қўшма корхонаси тузилди. Лойиҳанинг илк босқичи амалга оширилиши б-н кўзда тутилган и.ч. унумдорлигига эри-шилади. Чормитон олтин конини ишга тушириш кўзда тутилаётган «Малтиплекс Майнинг» (Австралия) компанияси б-н ҳамкорликда Зармитан лойиҳаси ҳам ниҳоясига етказилмоқда. Йилига 9 т олтин и.ч. имкониятини бера-диган ушбу лойиҳани амалга ошириш учун сарфланган дастлабки инвестиция ҳажми 69,8 млн. АҚШ долларини ташкил этди (2003).
Тошкент ва Наманган вилоятларида жойлашган конларда олтин казиб чиқариш ишлари Олмалиқ кон-металлургия комбинатида амалга оширилади. Унинг таркибида Ангрен, Каулди ва Чодак кончилик корхоналари, Ангрен ва Чодак олтин ажратиш фабрикалари фаолият кўрсатади.
Ўзбекистон олтини асиллик даражаси (пробаси) жиҳатдан жаҳонда олдинги ўринларни эгаллайди. Ўзбекистон О.еда бир йилда 80 т атрофида олтин ишлаб чикарилади. 1994 й.да Навоий кон-металлургия к-тида олинган олтин ёмбилар Лондон рангли металлар биржасининг сертификатини олган (яна қ. Заргарлик саноати, Рангли металлургия).
Нурмуҳаммад Аҳмедов, Юрий Парамонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.