Qora metallurgiya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246–247-b. — ziyouz.com
Qora metallurgiya - metallurgiya sanoatining sohalaridan biri. Domna, pölat eritiş, prokat metallurgiyasi, metall buyumlar i. ç., ruda xom aşyosini qazib oliş, boyitiş, maydalaş, koks kimyosi işlab çiqarişi, ferroqotişmalar va ötga çidamli materiallar tayyorlaş, noruda xom aşyo qazib oliş va qora metallarni qayta eritiş tarmoqlarini öz içiga oladi. Sovuqlayin yoki qizdirib işlangan prokat, pölat trubalar va metall buyumlar Q. m. mahsu-lotlarining muhim turlari hisoblanadi.
Kişilik jamiyati taraqqiyotida mehnat qurollari va qurol-yaroğlar juda muhim ahamiyat kasb etgan. Ular, asosan, yoğoç, suyak, toş (q. Toş davri) va temirdan (q. Temir davri) tayyorlangan. Q. m. xalq xöjaligining köpgina tarmoqlarini rivojlantirişning asosi hisoblanadi. Kimyo sanoati, rangli metallurgiya, quriliş materiallari sanoati mahsulotlari bilan birga qora metallar maşinasozlik va qurilişda asosiy konstruksion material hisoblanadi. Özbekistonda yetakçi maşinasozlik tarmoqlari işlatadigan konstruksion materiallarning umumiy hajmida qora metallar asosiy örinni egallaydi.
Özbekistonda bir neça kiçikroq temir konlari bor. Sanoat ahamiya-tiga molik temir konlari — magmatogen genezisli, magnetit-gematit tarkibli Surenota (Toşkent viloyati) hamda asosan titan-magnetitli Tebinbulok temir koni (Qoraqalpo-ğiston) şular jumlasidan. Özbekistondagi temir konlari resurslari: Jizzaxdagi temir koni — 150 mln. t, Surenota temir koni — 50 mln., t, Tebinbuloq temir koni — 100 mln. t dan köp. Örta Osiyoda birinçi zamonaviy metallurgiya kombinati 1944 y. işga tuşirilgan (q. Özbekiston metallurgiya kombinati). Özbekiston metallurgiya sanoatida 500 ming tonnaga yaqin pölat, 450 ming tonnaga yaqin tayyor prokat işlab çiqariladi (2005) (yana q. Metallurgiya, Oğir sanoat).
Q.: Metallurgiya, Oğir sanoat, Temir davri, Toş davri
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРА МЕТАЛЛУРГИЯ - металлургия саноатининг соҳаларидан бири. Домна, пўлат эритиш, прокат металлургияси, металл буюмлар и. ч., руда хом ашёсини қазиб олиш, бойитиш, майдалаш, кокс кимёси ишлаб чиқариши, ферроқотишмалар ва ўтга чидамли материаллар тайёрлаш, норуда хом ашё қазиб олиш ва қора металларни қайта эритиш тармоқларини ўз ичига олади. Совуқлайин ёки қиздириб ишланган прокат, пўлат трубалар ва металл буюмлар Қ. м. маҳсу-лотларининг муҳим турлари ҳисобланади.
Кишилик жамияти тараққиётида меҳнат қуроллари ва қурол-яроғлар жуда муҳим аҳамият касб этган. Улар, асосан, ёғоч, суяк, тош (қ. Тош даври) ва темирдан (қ. Темир даври) тайёрланган. Қ. м. халқ хўжалигининг кўпгина тармоқларини ривожлантиришнинг асоси ҳисобланади. Кимё саноати, рангли металлургия, қурилиш материаллари саноати маҳсулотлари билан бирга қора металлар машинасозлик ва қурилишда асосий конструкцион материал ҳисобланади. Ўзбекистонда етакчи машинасозлик тармоқлари ишлатадиган конструкцион материалларнинг умумий ҳажмида қора металлар асосий ўринни эгаллайди.
Ўзбекистонда бир неча кичикроқ темир конлари бор. Саноат аҳамия-тига молик темир конлари — магматоген генезисли, магнетит-гематит таркибли Суренота (Тошкент вилояти) ҳамда асосан титан-магнетитли Тебинбулок темир кони (Қорақалпо-ғистон) шулар жумласидан. Ўзбекистондаги темир конлари ресурслари: Жиззахдаги темир кони — 150 млн. т, Суренота темир кони — 50 млн., т, Тебинбулоқ темир кони — 100 млн. т дан кўп. Ўрта Осиёда биринчи замонавий металлургия комбинати 1944 й. ишга туширилган (қ. Ўзбекистон металлургия комбинати). Ўзбекистон металлургия саноатида 500 минг тоннага яқин пўлат, 450 минг тоннага яқин тайёр прокат ишлаб чиқарилади (2005) (яна қ. Металлургия, Оғир саноат).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.