Oğir sanoat
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335–336-b. — ziyouz.com
Oğir sanoat — i.ç. vositalari işlab çiqaradigan sanoat tarmoklari guruhi. O.s. undirma sanoat tarmoqlarining barçasini va işlov beruvçi sanoatnint bir qismini öz içiga oladi. Unga elektroenergetika, yoqilği sa-noati, qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik va metallni qayta işlaş, kimyo, neft kimyosi, yoğoçsozlik, qoğoz-sellyuloza, quriliş materiallari sanoati va b. kiradi. O.s. mamlakatning işlab çiqaruvçi kuçlarini rivojlantirişda hal qiluvçi rol öynaydi, xalq xöjaligini kengaytirilgan i.ç., texnika b-n qurollantiriş, mamlakat mudofaa qudratini yuksaltiriş, xalq farovonligini östirişning negizi hisoblanadi.
Özbekistonda 20-a.ning boşlariga qadar O.s. korxonalari bölmagan. 20-a. ning 20-y.laridan boşlab dastlabki q.x. maşinasozligi, gidroenergetika, yoqilği sanoati korxonalari qurildi. 2-jahon uruşi yillarida Özbekistonga 90 ta O.s. korxonasi köçirilib keltirildi. Ularning köpi maşinasozlik, asbobsozlik korxonalari edi. Uruşdan keyingi yillarda köpgina yirik korxonalar qurilişi natijasida maşinasozlik tarmoklari köpaydi, sifati özgardi. Şuningdek, samolyotsozlik, asbobsozlik, motorsozlik, elektroapparat, elektrodvigatel, ekskavator, kompressor z-dlari qurildi.
Toşkent, Olmaliq, Çirçiq, Samarkand, Navoiy, Farğona, Yangiyöl, Namangan, Şörsuv va b. joylar turli xil kimyoviy maxsulotlar işlab çikaradigan kimyo industriyasi markaziga aylandi. Bekobod, Çirçiq, Toşkent ş.lari kora metallurgiya, Zarafşon, Olmaliq ş.lari esa rangli metallurgiya markazi hisoblanadi.
Özbekiston sanoatida elektr energiyasi, gaz, neft, kömir, benzin, pölat, avtomobillar, traktorlar, paxta teriş maşinalari, elektrodvigatellar, transformatorlar, akkumulyatorlar, kabellar, ekskavatorlar, köprikli kötargiçlar, yigiruv maşinalari, samolyotlar, oltingugurt kislotasi, mineral öğitlar, sement, quriliş materiallari va b. işlab çiqariladi. Mamlakat sanoatida tarmoqlarning tutgan örni xar xil. Mas, 1995 y.da sanoat maqsulotlarining tarmoqlar böyiça tarkibida yoqilği-energetika majmuasi 18,3%, metallurgiya 13,9%, kimyo va neft kimyosi sanoati 5,2%, maşinasozlik va metallni qayta işlaş 8,8%, quriliş materiallari sanoati 4,5%, sellyuloza-qoğoz sanoati 1%ni taşkil qildi. Sanoat tarak,- qiyotida yoqilği-energetika majmuasining örni alohida. Uning tarkibiga gaz, neft va neftni qayta işlaş, kumir va energetika kiradi. Özbekiston jaxrndagi 10 ta yirik gaz işlab çikaruvçi mamlakatlar jumlasiga kiradi. Respublikada qudratli gidro- va issiklik elektr st-yalari mavjud. Metallurgiya majmuasi tarkibi ma'dan xom aşyosini, kora va rangli metallarni qazib çiqaruvçp, boyituvçi va qayta işlab çiqaruvçi korxonalardan iborat. Oltin, kumuş, mis, qörğoşin, pyx, volfram, molibden, litiy, uran, alyuminiy xom aşyosi, nodir metallar va b. qator qazilma boyliklarning aniklangan zaxiralari köp.
Kimyo va maşinasozlik majmualari sanoatning muhim sohalaridir. Yangi iqtisodiy şaroitda bu tarmoklarda çuqur strukturaviy qayta qurişlar amalga oşirildi, ular mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlaşga yönaltirilgan. 2002 y.da Özbekiston O.s. korxonalarida 419,6 ming t kora metallar prokati, 2,7 mln. t kumir, 7,2 mln. t neft (gaz kondensa-ti b-n birga), 59,7 mlrd. m3 tabiiy gaz, 49,6 mlrd. kVt-soat elektr energiya-si, 156 ta transformator, 31285 dona avtomobil, 954 dona traktor, 822 ming t mineral öğitlar, 9733 t qoğoz, 3,9 mln. t sement işlab çiqarildi.
Jahondagi köpgina rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda O.s.ni rivojlantirişga katta e'tibor berilgan. 1970-y.lar örtalarida butun dunyoda 6499 mlrd. kVt-soat elektr energiya-si, 2642 mln. t neft, 1260 mlrd. m3 tabiiy gaz, 2505 mln. t kömir, 476 mln. t çöyan, 652 mln. t pölat, 96,6 mln. t mineral öğitlar işlab çiqarildi. Bu körsatkiçlar 20-a.ning oxiriga qadar ham ortib bordi.
O.s. rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida ğoyat muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Italiya va b. mamlakatlar sanoatida asosiy örinni egallaydi (yana q. Gaz sanoati, Gidroenergetika, Yoqilği sanoati, Industrial ösiş, Issiqlik energetikasi, Kumir sanoati, Maşinasozlik sanoati, Neft sanoati, Neft kimyo'si sanoati, Rangli metallurgiya).
Abdurahim Ortiqov, Ravşan Otaboyev.
Q.: Gaz sanoati, Industrial ösiş, Issiqlik energetikasi, Maşinasozlik sanoati, Neft kimyosi sanoati, Neft sanoati, Rangli metallurgiya, Yoqilği sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҒИР САНОАТ — и.ч. воситалари ишлаб чиқарадиган саноат тармоклари гуруҳи. О.с. ундирма саноат тармоқларининг барчасини ва ишлов берувчи саноатнинт бир қисмини ўз ичига олади. Унга электроэнергетика, ёқилғи са-ноати, қора ва рангли металлургия, машинасозлик ва металлни қайта ишлаш, кимё, нефть кимёси, ёғочсозлик, қоғоз-целлюлоза, қурилиш материаллари саноати ва б. киради. О.с. мамлакатнинг ишлаб чиқарувчи кучларини ривожлантиришда ҳал қилувчи роль ўйнайди, халқ хўжалигини кенгайтирилган и.ч., техника б-н қуроллантириш, мамлакат мудофаа қудратини юксалтириш, халқ фаровонлигини ўстиришнинг негизи ҳисобланади.
Ўзбекистонда 20-а.нинг бошларига қадар О.с. корхоналари бўлмаган. 20-а. нинг 20-й.ларидан бошлаб дастлабки қ.х. машинасозлиги, гидроэнергетика, ёқилғи саноати корхоналари қурилди. 2-жаҳон уруши йилларида Ўзбекистонга 90 та О.с. корхонаси кўчирилиб келтирилди. Уларнинг кўпи машинасозлик, асбобсозлик корхоналари эди. Урушдан кейинги йилларда кўпгина йирик корхоналар қурилиши натижасида машинасозлик тармоклари кўпайди, сифати ўзгарди. Шунингдек, самолётсозлик, асбобсозлик, моторсозлик, электроаппарат, электродвигатель, экскаватор, компрессор з-длари қурилди.
Тошкент, Олмалиқ, Чирчиқ, Самарканд, Навоий, Фарғона, Янгийўл, Наманган, Шўрсув ва б. жойлар турли хил кимёвий махсулотлар ишлаб чикарадиган кимё индустрияси марказига айланди. Бекобод, Чирчиқ, Тошкент ш.лари кора металлургия, Зарафшон, Олмалиқ ш.лари эса рангли металлургия маркази ҳисобланади.
Ўзбекистон саноатида электр энергияси, газ, нефть, кўмир, бензин, пўлат, автомобиллар, тракторлар, пахта териш машиналари, электродвигателлар, трансформаторлар, аккумуляторлар, кабеллар, экскаваторлар, кўприкли кўтаргичлар, йигирув машиналари, самолётлар, олтингугурт кислотаси, минерал ўғитлар, цемент, қурилиш материаллари ва б. ишлаб чиқарилади. Мамлакат саноатида тармоқларнинг тутган ўрни хар хил. Мас, 1995 й.да саноат мақсулотларининг тармоқлар бўйича таркибида ёқилғи-энергетика мажмуаси 18,3%, металлургия 13,9%, кимё ва нефть кимёси саноати 5,2%, машинасозлик ва металлни қайта ишлаш 8,8%, қурилиш материаллари саноати 4,5%, целлюлоза-қоғоз саноати 1%ни ташкил қилди. Саноат тарак,- қиётида ёқилғи-энергетика мажмуасининг ўрни алоҳида. Унинг таркибига газ, нефть ва нефтни қайта ишлаш, кумир ва энергетика киради. Ўзбекистон жахрндаги 10 та йирик газ ишлаб чикарувчи мамлакатлар жумласига киради. Республикада қудратли гидро- ва иссиклик электр ст-ялари мавжуд. Металлургия мажмуаси таркиби маъдан хом ашёсини, кора ва рангли металларни қазиб чиқарувчп, бойитувчи ва қайта ишлаб чиқарувчи корхоналардан иборат. Олтин, кумуш, мис, қўрғошин, pyx, вольфрам, молибден, литий, уран, алюминий хом ашёси, нодир металлар ва б. қатор қазилма бойликларнинг аникланган захиралари кўп.
Кимё ва машинасозлик мажмуалари саноатнинг муҳим соҳаларидир. Янги иқтисодий шароитда бу тармокларда чуқур структуравий қайта қуришлар амалга оширилди, улар мамлакатнинг иқтисодий мустақиллигини мустаҳкамлашга йўналтирилган. 2002 й.да Ўзбекистон О.с. корхоналарида 419,6 минг т кора металлар прокати, 2,7 млн. т кумир, 7,2 млн. т нефть (газ конденса-ти б-н бирга), 59,7 млрд. м3 табиий газ, 49,6 млрд. кВт-соат электр энергия-си, 156 та трансформатор, 31285 дона автомобиль, 954 дона трактор, 822 минг т минерал ўғитлар, 9733 т қоғоз, 3,9 млн. т цемент ишлаб чиқарилди.
Жаҳондаги кўпгина ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда О.с.ни ривожлантиришга катта эътибор берилган. 1970-й.лар ўрталарида бутун дунёда 6499 млрд. кВт-соат электр энергия-си, 2642 млн. т нефть, 1260 млрд. м3 табиий газ, 2505 млн. т кўмир, 476 млн. т чўян, 652 млн. т пўлат, 96,6 млн. т минерал ўғитлар ишлаб чиқарилди. Бу кўрсаткичлар 20-а.нинг охирига қадар ҳам ортиб борди.
О.с. ривожланган мамлакатлар иқтисодиётида ғоят муҳим аҳамиятга эга. Айниқса, АҚШ, Буюк Британия, Франция, Германия, Япония, Италия ва б. мамлакатлар саноатида асосий ўринни эгаллайди (яна қ. Газ саноати, Гидроэнергетика, Ёқилғи саноати, Индустриал ўсиш, Иссиқлик энергетикаси, Кумир саноати, Машинасозлик саноати, Нефть саноати, Нефть кимё’си саноати, Рангли металлургия).
Абдураҳим Ортиқов, Равшан Отабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.