Yoqilği sanoati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com
Yoqilği sanoati — xar xil yoqilği turlarini qazib oliş va qayta işlaş b-n band bölgan sanoat tarmoklari majmui; neft qazib oliş, neftni qayta işlaş, gaz, kumir, torf, slanets sanoatlarini öz içiga oladi. Yo. s. energetikaning yetakçi tarmoklaridan biri. Texnika taraqqiyoti va u b-n çambarças boğliq holda xalq xöjaligida energiya iste'molini jadal köpaytiradigan i. ç.ni mexanizatsiyalaş, avtomatlaştiriş, elektrlaştiriş, issiqlik b-n ta'minlaşning rivojlanişi yoqilğining ahamiyatini tobora oşirib boradi. Yoqilği moddalari, ayniqsa neft va gaz kimyo sanoatida xom aşyo sifatida işlatiladi. Turkiston ölkasida sanoat asosida neft qazib oliş 19a.ning 80y. lariga töğri keladi (1870—72 y.larda Farğona vodiysida 200 dan ziyod manbalari aniqlangan va hisobga olingan). 1885 y.da rus neftçisi D. P. Petrov Farğona vodiysi (Çimyon neft koni) da ikkita quduqdan neft qazib olişga va uni Vannovsk (hoz. Oltiariq) temir yöl st-yasidagi özining şaxsiy kiçik zdida qayta işlaşga muvaffaq bulgan. Qayta işlaş natijasida olingan kerosin aravalarga va tuyalarga yuklanib, Andijon, Toşkent, Qöqon paxta zdlariga, moyjuvozlarga va aholiga sotilgan. Neft krldiklari esa t. y. transportida yoqilgi sifatida işlatilgan. Özbekistonda 1913 y.da 13 ming t neft olingan. Özbekistonda gaz sanoatittt tarkib topişi va rivojlanişi tarixi asosan 1953 y.da Qizilqum çölida Setalontepa hududida birinçi gaz koni oçilişi b-n boşlangan. Buxoro viloyatining gazneftli hududlarida katta hajmda işlar olib borildi. 1956 y.ning 17 okt.da Gazli maydonidagi 600 metrlik quduqsan kuçli gaz favvorasi otilib çikdi. Bu b-n Özbekiston neftgaz sanoatida yangi davr boşlandi. Özbekistonda kumirni sanoat usulida qazib oliş 1930y.lar oxirida boşlangan. Kumir Toşkent viloyati Ohangaron vodiysida Angren qönğir kumir, Surxondaryo viloyatida Şarğun, Boysuntoğ toşkömir konlaridan qazib olinadi. 21a. boşida Özbekiston birlamçi yonilği—energetika manbalari b-n uzini özi ta'minlaydigan davlatlar sirasiga kiradi. 2000 y.da 7533,6 ming t neft (gaz kondensati b-n birga), 56401,1 mln.m3 tabiiy gaz, 2500 ming t kömir qazib olindi. Neftni qayta işlaş zdlarida 1,7 mln. t benzin, 1,9 mln. t dizel yoqilğisi, 0,4 mln. t kerosin, 1,7 mln. mazut işlab çiqarildi. Mustaqillik yillarida Özbekistonda neftgaz sanoatining kelgusi taraqqiyoti uçun öta muhim bölgan noyob inşootlar bunyod etildi. Köqsumaloq neftgaz kondensat koni jadal sur'atlar b-n özlaştirildi. Bu yerda 1997 y. 14 iyulda 500 atmosfera bosimda gazni haydaş kompressor st-yasi işga tuşiriddi. Kökdumaloq konining neft va gaz kondensatini qayta işlaş uçun Buxoro viloyatida yiliga 2,5 mln. t mahsulot işlab çiqaradigan zamonaviy Buxoro neftni qayta işlaş zavodi kurildi, Farğona neftni qayta işlaş zavodi töliq ta'mirlandi (2000). Umuman Özbekistonda qazib olinayotgan gazning asosiy qismi Muborak gazni qayta işlaş zavodi va Şörtan gaz kondensati majmuasining oltingugurtdan tozalaş inşootlarida qayta işlanmoqda. Özbekistonda tabiiy gaz 12 ming km dan ziyod magistral gaz quvurlari orqali taşilmoqda va taqsimlanmoqda. Respublikaning gaz uzatiş tarmoği MDH mamlakatlari yagona gaz tizimiga ulangan. Özbekistonda aholini tabiiy gaz b-n ta'minlaşning işlab çiqilgan dasturi izçil amalga oşirilmokda. Özbekistonda qazib olinayotgan tabiiy gazning 85% idan xalq xöjaligi tarmoklari va aholi ehtiyoji uçun foydalanilmoqda. Uning 15% qöşni mamlakatlarga eksport qilindi. Gazning 25% elektr st-yalariga, 10% tarmoqning öz texnologiya ehtiyojlariga, 19% sanoatga va 30% dan ziyodi kommunalmaişiy ehtiyojlarga yönaltirilgan. Yo. s. çet mamlakatlardan AQŞ, Rossiya, Kanada, GFR va b.da rivojlangan. Yoqilği qazib olişda AKŞ jahonda birinçi örinda turadi. Lekin şunga karamay ayrim rivojlangan mamlakatlarda ham energiya xom aşyosi yetişmasligi b-n boğliq bölgan energetika tangliklari uçrab turadi. Yana q. Gaz sanoati, Yoqilği balansi, Kömir sanoati, Neft sanoati.
Ad. .Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Djurakulov A. D., Razvitiye gazovoy promişlennosti Özbekistona, T., 1976; Livitin 3. S, Xodjimatov A. X., Istoriya neftyanoy promişlennosti Özbekistona, T., 1985.
Asror Obidov.
Q.: Gaz sanoati, Kömir sanoati, Neft sanoati, Yoqilği balansi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҚИЛҒИ САНОАТИ — хар хил ёқилғи турларини қазиб олиш ва қайта ишлаш б-н банд бўлган саноат тармоклари мажмуи; нефть қазиб олиш, нефтни қайта ишлаш, газ, кумир, торф, сланец саноатларини ўз ичига олади. Ё. с. энергетиканинг етакчи тармокларидан бири. Техника тараққиёти ва у б-н чамбарчас боғлиқ ҳолда халқ хўжалигида энергия истеъмолини жадал кўпайтирадиган и. ч.ни механизациялаш, автоматлаштириш, электрлаштириш, иссиқлик б-н таъминлашнинг ривожланиши ёқилғининг аҳамиятини тобора ошириб боради. Ёқилғи моддалари, айниқса нефть ва газ кимё саноатида хом ашё сифатида ишлатилади. Туркистон ўлкасида саноат асосида нефть қазиб олиш 19а.нинг 80й. ларига тўғри келади (1870—72 й.ларда Фарғона водийсида 200 дан зиёд манбалари аниқланган ва ҳисобга олинган). 1885 й.да рус нефтчиси Д. П. Петров Фарғона водийси (Чимён нефть кони) да иккита қудуқдан нефть қазиб олишга ва уни Ванновск (ҳоз. Олтиариқ) темир йўл ст-ясидаги ўзининг шахсий кичик здида қайта ишлашга муваффақ булган. Қайта ишлаш натижасида олинган керосин араваларга ва туяларга юкланиб, Андижон, Тошкент, Қўқон пахта здларига, мойжувозларга ва аҳолига сотилган. Нефть крлдиклари эса т. й. транспортида ёқилги сифатида ишлатилган. Ўзбекистонда 1913 й.да 13 минг т нефть олинган. Ўзбекистонда газ саноатиттт таркиб топиши ва ривожланиши тарихи асосан 1953 й.да Қизилқум чўлида Сеталонтепа ҳудудида биринчи газ кони очилиши б-н бошланган. Бухоро вилоятининг газнефтли ҳудудларида катта ҳажмда ишлар олиб борилди. 1956 й.нинг 17 окт.да Газли майдонидаги 600 метрлик қудуқцан кучли газ фаввораси отилиб чикди. Бу б-н Ўзбекистон нефтьгаз саноатида янги давр бошланди. Ўзбекистонда кумирни саноат усулида қазиб олиш 1930й.лар охирида бошланган. Кумир Тошкент вилояти Оҳангарон водийсида Ангрен қўнғир кумир, Сурхондарё вилоятида Шарғун, Бойсунтоғ тошкўмир конларидан қазиб олинади. 21а. бошида Ўзбекистон бирламчи ёнилғи—энергетика манбалари б-н узини ўзи таъминлайдиган давлатлар сирасига киради. 2000 й.да 7533,6 минг т нефть (газ конденсати б-н бирга), 56401,1 млн.м3 табиий газ, 2500 минг т кўмир қазиб олинди. Нефтни қайта ишлаш здларида 1,7 млн. т бензин, 1,9 млн. т дизель ёқилғиси, 0,4 млн. т керосин, 1,7 млн. мазут ишлаб чиқарилди. Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда нефтьгаз саноатининг келгуси тараққиёти учун ўта муҳим бўлган ноёб иншоотлар бунёд этилди. Кўқцумалоқ нефтьгаз конденсат кони жадал суръатлар б-н ўзлаштирилди. Бу ерда 1997 й. 14 июлда 500 атмосфера босимда газни ҳайдаш компрессор ст-яси ишга туширидди. Кўкдумалоқ конининг нефть ва газ конденсатини қайта ишлаш учун Бухоро вилоятида йилига 2,5 млн. т маҳсулот ишлаб чиқарадиган замонавий Бухоро нефтни қайта ишлаш заводи курилди, Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи тўлиқ таъмирланди (2000). Умуман Ўзбекистонда қазиб олинаётган газнинг асосий қисми Муборак газни қайта ишлаш заводи ва Шўртан газ конденсати мажмуасининг олтингугуртдан тозалаш иншоотларида қайта ишланмоқда. Ўзбекистонда табиий газ 12 минг км дан зиёд магистрал газ қувурлари орқали ташилмоқда ва тақсимланмоқда. Республиканинг газ узатиш тармоғи МДҲ мамлакатлари ягона газ тизимига уланган. Ўзбекистонда аҳолини табиий газ б-н таъминлашнинг ишлаб чиқилган дастури изчил амалга оширилмокда. Ўзбекистонда қазиб олинаётган табиий газнинг 85% идан халқ хўжалиги тармоклари ва аҳоли эҳтиёжи учун фойдаланилмоқда. Унинг 15% қўшни мамлакатларга экспорт қилинди. Газнинг 25% электр ст-яларига, 10% тармоқнинг ўз технология эҳтиёжларига, 19% саноатга ва 30% дан зиёди коммуналмаиший эҳтиёжларга йўналтирилган. Ё. с. чет мамлакатлардан АҚШ, Россия, Канада, ГФР ва б.да ривожланган. Ёқилғи қазиб олишда АКШ жаҳонда биринчи ўринда туради. Лекин шунга карамай айрим ривожланган мамлакатларда ҳам энергия хом ашёси етишмаслиги б-н боғлиқ бўлган энергетика тангликлари учраб туради. Яна қ. Газ саноати, Ёқилғи баланси, Кўмир саноати, Нефть саноати.
Ад. .Каримов И. А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Джуракулов А. Д., Развитие газовой промышленности Ўзбекистона, Т., 1976; Ливитин 3. С, Ходжиматов А. X., История нефтяной промышленности Ўзбекистона, Т., 1985.
Асрор Обидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.