Maşinasozlik sanoati

Maşinasozlik sanoati -xalq xöjaligi uçun mehnat qurollari, şuningdek, iste'mol buyumlari va mudofaa ahamiyatiga ega bölgan mahsulotlar işlab çiqaruvçi oğir sanoat sohalari majmui. M. s. butun xalqxöjaligini texnika b-n ta'minlaşda moddiy asos hisoblanadi, ijtimoiy mehnat unumdorligi, texnika progressi, xalqning moddiy farovonligi va mamlakatning mudofaa quvvati M. s.ning taraqqiyot darajasiga boğliq. M. s.ning asosiy vazifasi xalq xöjaligining hamma sohalarini yuqori unum b-n işlaydigan maşina va asbob-uskunalar b-n ta'minlaşdir. Bu soha öz navbatida, maşinasozlik va metallga işlov beriş, metall buyumlar, metall konstruksiyalar i. ç. hamda maşina va asbob-uskunalarni tuzatiş tarmoqlarining tarkibiy qismini taşkil etadi. M. s.ga energetika maşinasozligi, elektrotexnika, stanoksozlik va as-bobsozlik, traktorsozlik va q. h. maşinasozligi kabi yirik tarmoqlar kiradi.

M. s. sanoat sifatida 18-a.da vujudga keldi, dastlab 19-a.da Buyuk Britaniyada, Ğarbiy Yevropaning ba'zi mamlakatlarida, keyinçalik AQŞda tez rivojlana boşladi. Rossiyada 1maşinasozlik zavodi 18-a.da qurilgan.

Özbekistonda M. s.ning dastlabki korxonalari 20-a. boşlarida vujudga kelgan. Bu davrda metallga işlov beriş sanoati, asosan, 14 ta kiçik tuzatiş ustaxonalaridan iborat edi. Ularda, asosan, t. y., paxta tozalaş va yoğ zavodlarini ta'mirlaş işlari bajarilardi. Yalpi sanoat mahsuloti umumiy hajmida oğir sanoat va metallga işlov beriş tarmoğining hissasi 1,3% ni taşkil etgan. 1920-y.lardan q. x., sanoat va transportning rivojlantiriş zaruriyatidan mavjud ta'mirlaş korxonalari kengaytirildi, yangilari kurila boşladi. 1927 y. noyab. da Toşkentda «Boşpaxtasanoat»ning mexanika z-di işga tuşirildi. 1931 y. da bu z-d negizida taxta tozalaş z-dlari uçun asbob-uskunalar i. ç. va q.h. texnikasi ta'miri b-n şuğullanadigan «Qişloqmaş» (hoz. «Toşkent qişloq xöjaligi maşinasozligi zavodi» ak-siyadorlik jamiyati) taşkil etildi. Zavodda çigit seyalkalari, borona va kultivatorlar tayyorlaş yölga qö-yildi.

1941—45 y.lardagi öruş davrida res-publikada 16 maşinasozlik z-di işga tuşirildi. Sanoatning tarmoq tarkibi özgardi. Uruş davrida işga tuşirilgan maşinasozlik korxonalari front ehtiyojlari uçun qurol-yaroğ, öqdori va b. mahsulotlar işlab çiqardi. 1945 y.dan keyin paxtaçilik va irrigatsiya qurilişi maşinalari i. ç. tiklandi, töqimaçilik, kimyo va xalq xöjaligining boşqa tarmoqlari uçun yangi jihozlar i. ç. boşlandi. Paxta teriş maşinalari, ekskavatorlar, köprik elektr kranlari, yigiriş maşinalari i. ç. özlaştirildi, korxonalarning ixtisoslaşuvi va koopera-siyasi rivojlandi.

Respublikada M. s. 15 tarmoqqa mansub 100 dan ortiq yirik korxonalardan iborat. Ularning orasida traktorsozlik va q. h. maşinasozligi, töqimaçilik maşinasozligi, paxta tozalaş maşinasozligi, elektrotexnika sano-atining salmoği katta. Ayni paytda respublika iqtisodiyoti uçun yangi bölgan avtomobilsozlik, radioelektronika kabi sanoat tarmoqlari barpo etilmoqda.

Avtomobilsozlik. Avtomobillar, avtomobil dvigatellari, avtomobillarga ehtiyot qismlar, turli ji-hozlar va b. asboblar i. ç. Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin şakllana boşladi. 1990-y.larga qadar respublikada avtomobilsozlik sanoati yöq edi. Özbekistondagi bir neça avtomobil tuzatiş z-dlari (Toşkent avtotuzatiş z-di 1939 y.da işga tuşirilgan), yengil maşinalarga xizmat körsatadigan «Özavtotexxizmat», «ÖzavtoVAZxizmat» i. ç. birlaşmalari korxonalar, taşkilotlar va aholining avtomobillariga texnika xizmati körsatib kelgan. Avtomobilsozlik sanoati sohasida işlab turgan va yangi qurilayotgan z-dlar negizida avtomobil in-dustriyasini barpo etiş, yengil va yuk avtomobillari, avtobuslar, trolley-buslar hamda ularga ehtiyot qismlar i. ç., servis xizmatini yölga qöyiş, respublika xalq xöjaligining avtotransport texnikasiga bölgan ehtiyojlarini qondiriş, avtomobil sanoatining raqobatbardoş mahsulotlar b-n jahon bozoriga çiqiş vazifalari hal etilmoqda (q. Avtomobil sanoati).

Traktorsozlik va qişloq xöjaligi maşinasozligi. Respublika maşinasozligida işlab çiqariladigan jami mahsulotning qariyb 20% şu tarmoq hissasiga töğri keladi. 90-y. boşigaça tarmoqning köpgina mahsulotlari sobiq Ittifoq ahamiyatiga ega bölgan. MDH mamlakatlari böyiça paxta teriş maşinalari, çigit seyalkalari, paxtaçilikka moslaştirilgan çopiq traktorlari, traktor tirkamalarining asosiy kismi Özbekistonda işlab çiqariladi. 30-y. lar boşida paxtaçilikda işlatiladigan ekiş va tuproqqa işlov beriş maşinalari, paxta tozalaş z-dlari uçun texnologik va b. jihozlar Örta Osiyoda yagona «Boşpaxtasanoat»ning mexanika z-dida tayyorlangan. 90-y.ga kelib traktorsozlik va q. h. maşinasozligi tarmoğida 20 dan ortiq z-d, birlaşma va taşkilotlar faoliyat körsatdi. Bu tarmoqda paxtaçilik traktorlari, dvigatellar, traktor tirkamalari, paxtaçilik texnikasi kompleksi, boğdorçilik va tokçilik maşinalari, q. h. maşinalari reduktorlari, çorvaçilik, ozuka tayyorlaydigan maşinalar, ehtiyot qismlar va h. k. işlab çikariladi. 20-a.ning 90-y.lar boşida quvvati 30 ot kuçi bölgan TTZ - 30 traktori va unga moslangan q. h. maşinalari va qurollari majmui yaratildi. Traktorsozlikning yirik korxonalari — «Toşkent traktor zavodi» davlat-aksiyadorlik jamiyati va «ÖzKeystraktor» qöşma korxonasida TTZ-30, MT-30, TTZ-100K.10, TTZ-100K.11, SX-100 («Keys»), SXR-100 va b. paxtaçilik, universal traktorlari, traktor tirkamalari, yuklagiçlar, metall quymalar, ştampovkalar işlab çiqaradi. Qişloq xöjaligi maşinasozligi tarmoğidagi yirik korxonalardan biri «Uzqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyati çigit se-yalkalari, kösak çuviş maşinalari, rotorli örim maşinalari, TTZ-30 va b. traktorlarga tirkab va osib işlatiladigan maşinalar, kartoşka ekkiçlar, «Kimyoqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyati q. x.da işlatiladigan tirkamali purkagiçlar işlab çiqariladi. Paxtaçilikni kompleks mexanizatsiyalaş uçun maşina va mexanizmlar, ğöza kultivatorlari, çizelkultivatorlar, öğit solgiçlar, ariq qazgiçtekislagiçlar, kösak teriş maşinalari, pluglar, çorvaçilik uçun turli maşinalar va b. mahsulotlar «Çirçiqqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyatida işlab çiqariladi. 1959 y.dan «Toşqişloqmaş» aksiyadorlik jamiyati paxta teriş maşinalarini i. ç.ga ixtisoslaşdi (dastlabki paxta teriş maşinasi 1949 y. tayyorlangan). Hoz. davrda korxonada yangi, gorizontal şpindelli XMG-04 va XMG-12 örnatiluvçi paxta teriş maşinalari, «ÖzKeysmaş» qöşma korxonasida «2022 Kotton Ekspress» ikki qatorli, gorizontal şpindelli öziyurar paxta teriş maşinalari işlab çiqariladi. Boğdorçilik, tokçilik va polizçilikda foydalaniladigan maşina va moslamalar «Boğdorçilik maşinasozligi z-di» aksiyadorlik jamiyatida işlab çiqariladi. 3-d 1969 y. ixtisoslaştirilgan konstruktorlik byurosi tarzida taşkil etilgan, keyinçalik Toşkent tajriba eksprimental z-di b-n «ÖrtaOsiyoqişloqmaş» birlaşmasiga aylantirilgan. «Urgançozuqamaş» aksiyadorlik jamiyati (1987) osma traktor urok, maşinalari, traktor xaskaşlari, şoli öriş maşinalari, Buxoro ixtisoslaştirilgan tajriba z-di çorvaçilik jmhozlari, ğözapoya yulgiçlar i. ç.ga ixtisoslaşgan.

Respublikada umumiy maşinasozlik, töqimaçilik sanoati, paxta tozalaş sanoati maşinasozligi, asbobsozlik sanoati maşinasozligi va b. sanoat korxonalari 1994 y.da taşkil etilgan Özbekiston maşinasozligi sanoati uyuşmasi («Özmaşsanoat»), qişloq xöjaligi maşinalari va traktorsozlik korxonalari «Özqişloqxöjalikmaşxolding» kompaniyasi, avtomobilsozlik sanoati va unga texnika xizmati körsatiş korxonalari Özbekiston avtomobilsozlik korxonalari uyuşmasi («Özavtosanoat»), elektrotexnika, radiotexnika sanoati korxonalari Özbekiston radioelektronika, elektrotexnika sanoati korxonalari uyuşmasi («Özeltexsanoat») tarkibiga kiradi. 2002 y.da Özbekiston M.s.da 716 dona kuçli tok transformatorlari, 35130 dona avtomobil (şu jumladan, 414 avtobus), 3148 dona traktor, 65 dona paxta teriş maşinasi işlab çiqarildi (yana q. Asbobsozlik sanoati, Paxta tozalaş sanoati maşinasozligi, Radioelektronika sanoati, Elektrotexnika sanoati va b.).

Ortiqali Örimboyev.