Industrial ösiş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–191-b. — ziyouz.com
Industrial ösiş INDUSTRIAL ÖSIŞ, industrial ravnaq, industriyalaş — mamlakat xalq xöjaligining hamma sohalarida, ayniqsa sanoatda qudratli maşinalaşgan işlab çiqarişni barpo etiş jarayoni; sanoat, oğir sanoatning ilgarilab yuksalib borişi. I. ö. mamlakat iqtisodiyotida sanoat mahsulotlarini i. ç. ning ustun böli-şi, agrar yoki agrarindustrial mamlakatning industrial-agrar yoki industrial rivojlangan mamlakatga aylanişini ta'minlaydi. I. ö. mamlakat xalqxöjaligi taraqqiyotini ifodalovçi asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Bu obyektiv qonuniyat bölib, sanoat siyosatining mahsulidir. I. ö. ikti-sodiy va ijtimoiy taraqqiyot uçun moddiy zamin yaratib beradi. I. ö. ning öziga xos xususiyati, sur'ati, mablağ manbalari, maqsadlari va ijtimoiy oqibatlari har bir mamlakatning tarixiy va iqtisodiy şartşaroitlari, hukmron işlab çiqariş (mulkçilik) munosabatlari b-n belgilanadi. I. ö. ni ifodalovçi asosiy belgi — bu xalq xöjaligining yetakçi tarmoği bölgan oğir sanoatning yuksalişidir. Oğir sanoat i.ç. vositalari — metall, kömir, neft, gaz, elektr energiyasi; i.ç. kurollari, maşina va mexanizmlar, turli jihozlar, asbob-uskunalar va quriliş materiallari işlab çiqaradi.
I. ö. dastlab 18-a. ning oxiri va 19- a. ning 1 -çoragida dastlab Bukj Britaniyada, söngra Yevropaning boşqa mamlakatlari va AQŞ da yuz bergan sanoat töntarişi davomida amalga oşirildi. 18-a. 60—70-y. larida Angliyaning töqimaçilik sanoatida dastlab yigiruv, söngra töquv maşinasi kaşf etildi va ular gazlama çiqaradigan korxonalarda qöllanildi. Sanoat rivojlanişi davomida mayda tovar i.ç. va qöl mehnatiga asoslangan manufakturani siqib çiqargan f-ka — z-d tipidagi sanoat paydo böldi, öşa davr rivojida maşinalar davrini boşlab berdi. Tarixiy tajribalarning körsatişiça, I. ö. odatda, yengil sanoatdan boşlanadi, bu soha oğir sanoat tarmoqlariga qaraganda kapital quyilmalarni kamroq talab etadi, kapitalning ayla-nuvçanligi tez boradi va foyda köp olinadi. I. ö. ning birinçi bosqiçida yengil sanoatning ustun ösişi AQŞda 19-a. ning 1-yarmida, Rossiya va Yaponiyada 20-a. ning boşlariga qadar davom etgan.
19-a. ning 2-yarmi köpgina mamlakatlarda yirik maşinalaşgan i.ç. ning ulkan ösişi b-n tavsiflanadi. I.ç. vositalarini i.ç. iste'mol buyumlarini i.ç. ga nisbatan yetakçi örinni egalladi. Bu esa kengaytirilgan takror i.ç. ning zaruriy şarti edi.
I. ö. tufayli 20-a. ning 50-y. laridan boşlab hoz. zamon fan-texnika rev-yasi keng avj oldi. U i.ç. da eng yangi, mukammal maşinalar, texnologik jarayonlar, energiya manbalari va materiallardan foydalanişni taqozo etdi. Bu davrda yuz bergan I. ö. ayrim taraqqiy etgan mamlakatlar-gagina va ayrim sohalargagina xos bölgan. Yadro energiyasini egallaş, kosmosni özlaştiriş, kimyo sanoa-tini rivojlantiriş, i.ç. ni kompleks mexanizatsiyalaş va avtomatlaştiriş eng rivojlangan mamlakatlarda amalga oşirildi.
20-a. ning oxirgi çoragida ilmiy-texnika taraqqiyoti rivojlanayotgan mamlakatlarda ham amalga oşa boşladi. Bu mamlakatning ayrimlarida q.x. hisobiga sanaotni rivojlantiriş iqtisodiy taraqqiyotning boş strategiyasi qilib belgilangan.
20-a. ning oxirlariga kelib jahonning turli mamlakatlarida I. ö. dara-jali örtasida keskin farq yuzaga keldi. Mas, Yaponiya, AQŞ, Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya, Kanadada I. ö. öz çöqqisiga çiqdi va ular «postindustrial» mamlakatlarga aylandi. Bu paytga kelib ayrim mamlakatlar sanoati rivojlangan davlatlarga, ayrimlari esa qoloq mamlakatlarga aylanib qoldi. Hatto sanoat sohasida iqtisodiy tangliklar yuz berdi. Mas, Rossiya 50 ta eng yirik industrial mamlakatlar orasida işlab çiqarayotgan mahsulot qiymati böyiça 12-öringa, Ukraina esa 48-öringa tuşib qoldi.
Özbekiston hududida I. ö. ning boşlanişi 20-a. ning 20—30-y. lariga töğri keladi. Bu davrda respublikada neft, elektr energiyasi, q.x. maşinalari, mineral öğitlar va quriliş materiallari i.ç. ga asos solindi. Sanoatda industrial iqtisodiyotiga xos yangi proporsiyalar yuzaga keldi. 1940 y. umumiy sanoat mahsuloti hajmida oğir sanoatining ösişi 13,3% ga kötarildi (1913 y. da 2%).
2-jahon uruşi yillarida Özbekistonga Rossiyaning ğarbiy r-nlaridan 100 ga yaqin yirik sanoat korxonalari tuda yoki qisman köçirib keltirildi; bular orasida samolyotsozlik, elektr-texnika z-dlari, metallurgiya kombinati va q. x. maşinasozlik korxonalari va b. bor edi. 20-a. ning 50-y. lari boşida Özbekistonda I. ö. nafaqat oğir sanoatning rivoji, balki q. x., yengil va oziq-ovqat sanoatning taraqqiyoti b-n ham çambarças boğliq bölgan ösişga aylandi. Bu davrda ham sanoatning ayrim sohalari yuzaga keldi, şakllandi va rivojlandi.
20-a. ning 90-y. lariga kelib, ayniqsa mustaqillikning dastlabki yillarida, barça postsovet davlatlarida bölganidek, Özbekistonda ham eski respublikararo xöjalik aloqalarining uzilişi, yangilarining hali şakllanib ulgurmaganligi va bozor iktisodiyotiga ötiş munosabati b-n çuqur tuzilmaviy qayta qurişlarni amalga oşiriş zaruriyati tufayli I. ö. da bir qator qiyinçiliklarga röbarö kelindi. Çuqur öylangan islohotlar strategiyasi tufayli keyingi yillarda I. ö. da ança tez sur'atlarga erişildi. Mac, 1999 y. da sanoat mahsuloti i. ç. 5,8% ga, 2000 y. da 6,4% ga, 2001 y. da esa 8,1% ga köpaydi. I. ö. tufayli mamlakat energetika, oziq-ovqat böyiça mustaqillikka erişdi. Bunday ösiş 21-a. bo-şiga kelib Özbekistonning jahon iqtisodiyotida munosib örin egalla-şiga imkoniyat yaratdi. Respublika sa-noatida 1645 ta örta va yirik i. ç. birlaşmalari va korxonalari işlaydi (2000).
Industrial taraqqiyotning 21-a. boşlariga xos asosiy xususiyati şundan iboratki, rivojlanayotgan mamlakatlarda I. ö. sanoati taraqqiy etgan davlatlar kömagida davlat, yirik banklar, sanoat kompaniyalari iştirokida investitsiyalar kiritiş, texnologiyalar, nou-xauni beriş, qöşma korxonalar şaklida sanoat majmualarini quriş va b. şakllarda ham amalga oşirilmoqda (q. Oğir sanoat, Sanoat, Xalqaro mehnat taqsimoti, Jahon xöjaligi).
Özbekistonda industrial rivojlanişning asosiy maqsadi dunyo standartlariga mos keladigan, raqobatbardoş i. ç. ni yaratişdan iborat. Bunga erişiş uçun industriyani restruktrizatsiyalaş (qayta tarkiblaş), ya'ni ta-yanç (bazaviy) tarmoklarning ustun rivojlanişini, import örnini bosadigan mahsulotlar işlab çiqaradigan oğir sanoat tarmoklarni rivojlantirişni davom ettiriş va undan eksportga yöl tutiş kerak böladi. Buning uçun katta ilmtalab va yuqori texnologik sohalar (tarmoqlar) ni rivojlantirişga alohida ustuvor ahamiyat beriladi. Ayni vaqtda I. ö. kiçik biznes va yirik biznes integratsiyasini taqozo etadi. Bu esa nafakat kiçik biz-nesni, balki oğir sanoatning salohi-yatini yanada yuqori darajaga kögarişga olib keladi.
Ad. .Karimov I., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Karimov I., Özbekiston XXI ayerga intilmoqda, T., 2001; Ulmasbayev Ş. N ., Industrialnoye razvitiye Özbekistana, T., 1966; Hakimova M., Makro-iqtisodiyot (öquv qöllanma), T., 1997; Özbekiston Respublikasi iqtisodiyoti, T., 1998; Ekonomika Özbekistana i strani SNG, T., 2001.
Abdurahim Ortiqov, Zarifa Ğafurova.
Q.: Jahon xöjaligi, Oğir sanoat, Sanoat, Xalqaro mehnat taqsimoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНДУСТРИАЛ ЎСИШ, индустриал равнақ, индустриялаш — мамлакат халқ хўжалигининг ҳамма соҳаларида, айниқса саноатда қудратли машиналашган ишлаб чиқаришни барпо этиш жараёни; саноат, оғир саноатнинг илгарилаб юксалиб бориши. И. ў. мамлакат иқтисодиётида саноат маҳсулотларини и. ч. нинг устун бўли-ши, аграр ёки аграриндустриал мамлакатнинг индустриал-аграр ёки индустриал ривожланган мамлакатга айланишини таъминлайди. И. ў. мамлакат халқхўжалиги тараққиётини ифодаловчи асосий мезонлардан бири ҳисобланади. Бу объектив қонуният бўлиб, саноат сиёсатининг маҳсулидир. И. ў. икти-содий ва ижтимоий тараққиёт учун моддий замин яратиб беради. И. ў. нинг ўзига хос хусусияти, суръати, маблағ манбалари, мақсадлари ва ижтимоий оқибатлари ҳар бир мамлакатнинг тарихий ва иқтисодий шартшароитлари, ҳукмрон ишлаб чиқариш (мулкчилик) муносабатлари б-н белгиланади. И. ў. ни ифодаловчи асосий белги — бу халқ хўжалигининг етакчи тармоғи бўлган оғир саноатнинг юксалишидир. Оғир саноат и.ч. воситалари — металл, кўмир, нефть, газ, электр энергияси; и.ч. куроллари, машина ва механизмлар, турли жиҳозлар, асбоб-ускуналар ва қурилиш материаллари ишлаб чиқаради.
И. ў. дастлаб 18-а. нинг охири ва 19- а. нинг 1 -чорагида дастлаб Букж Британияда, сўнгра Европанинг бошқа мамлакатлари ва АҚШ да юз берган саноат тўнтариши давомида амалга оширилди. 18-а. 60—70-й. ларида Англиянинг тўқимачилик саноатида дастлаб йигирув, сўнгра тўқув машинаси кашф этилди ва улар газлама чиқарадиган корхоналарда қўлланилди. Саноат ривожланиши давомида майда товар и.ч. ва қўл меҳнатига асосланган мануфактурани сиқиб чиқарган ф-ка — з-д типидаги саноат пайдо бўлди, ўша давр ривожида машиналар даврини бошлаб берди. Тарихий тажрибаларнинг кўрсатишича, И. ў. одатда, енгил саноатдан бошланади, бу соҳа оғир саноат тармоқларига қараганда капитал қуйилмаларни камроқ талаб этади, капиталнинг айла-нувчанлиги тез боради ва фойда кўп олинади. И. ў. нинг биринчи босқичида енгил саноатнинг устун ўсиши АҚШда 19-а. нинг 1-ярмида, Россия ва Японияда 20-а. нинг бошларига қадар давом этган.
19-а. нинг 2-ярми кўпгина мамлакатларда йирик машиналашган и.ч. нинг улкан ўсиши б-н тавсифланади. И.ч. воситаларини и.ч. истеъмол буюмларини и.ч. га нисбатан етакчи ўринни эгаллади. Бу эса кенгайтирилган такрор и.ч. нинг зарурий шарти эди.
И. ў. туфайли 20-а. нинг 50-й. ларидан бошлаб ҳоз. замон фан-техника рев-яси кенг авж олди. У и.ч. да энг янги, мукаммал машиналар, технологик жараёнлар, энергия манбалари ва материаллардан фойдаланишни тақозо этди. Бу даврда юз берган И. ў. айрим тараққий этган мамлакатлар-гагина ва айрим соҳаларгагина хос бўлган. Ядро энергиясини эгаллаш, космосни ўзлаштириш, кимё саноа-тини ривожлантириш, и.ч. ни комплекс механизациялаш ва автоматлаштириш энг ривожланган мамлакатларда амалга оширилди.
20-а. нинг охирги чорагида илмий-техника тараққиёти ривожланаётган мамлакатларда ҳам амалга оша бошлади. Бу мамлакатнинг айримларида қ.х. ҳисобига санаотни ривожлантириш иқтисодий тараққиётнинг бош стратегияси қилиб белгиланган.
20-а. нинг охирларига келиб жаҳоннинг турли мамлакатларида И. ў. дара-жали ўртасида кескин фарқ юзага келди. Мас, Япония, АҚШ, Германия, Франция, Буюк Британия, Италия, Канадада И. ў. ўз чўққисига чиқди ва улар «постиндустриал» мамлакатларга айланди. Бу пайтга келиб айрим мамлакатлар саноати ривожланган давлатларга, айримлари эса қолоқ мамлакатларга айланиб қолди. Ҳатто саноат соҳасида иқтисодий тангликлар юз берди. Мас, Россия 50 та энг йирик индустриал мамлакатлар орасида ишлаб чиқараётган маҳсулот қиймати бўйича 12-ўринга, Украина эса 48-ўринга тушиб қолди.
Ўзбекистон ҳудудида И. ў. нинг бошланиши 20-а. нинг 20—30-й. ларига тўғри келади. Бу даврда республикада нефть, электр энергияси, қ.х. машиналари, минерал ўғитлар ва қурилиш материаллари и.ч. га асос солинди. Саноатда индустриал иқтисодиётига хос янги пропорциялар юзага келди. 1940 й. умумий саноат маҳсулоти ҳажмида оғир саноатининг ўсиши 13,3% га кўтарилди (1913 й. да 2%).
2-жаҳон уруши йилларида Ўзбекистонга Россиянинг ғарбий р-нларидан 100 га яқин йирик саноат корхоналари туда ёки қисман кўчириб келтирилди; булар орасида самолётсозлик, электр-техника з-длари, металлургия комбинати ва қ. х. машинасозлик корхоналари ва б. бор эди. 20-а. нинг 50-й. лари бошида Ўзбекистонда И. ў. нафақат оғир саноатнинг ривожи, балки қ. х., енгил ва озиқ-овқат саноатнинг тараққиёти б-н ҳам чамбарчас боғлиқ бўлган ўсишга айланди. Бу даврда ҳам саноатнинг айрим соҳалари юзага келди, шаклланди ва ривожланди.
20-а. нинг 90-й. ларига келиб, айниқса мустақилликнинг дастлабки йилларида, барча постсовет давлатларида бўлганидек, Ўзбекистонда ҳам эски республикараро хўжалик алоқаларининг узилиши, янгиларининг ҳали шаклланиб улгурмаганлиги ва бозор иктисодиётига ўтиш муносабати б-н чуқур тузилмавий қайта қуришларни амалга ошириш зарурияти туфайли И. ў. да бир қатор қийинчиликларга рўбарў келинди. Чуқур ўйланган ислоҳотлар стратегияси туфайли кейинги йилларда И. ў. да анча тез суръатларга эришилди. Mac, 1999 й. да саноат маҳсулоти и. ч. 5,8% га, 2000 й. да 6,4% га, 2001 й. да эса 8,1% га кўпайди. И. ў. туфайли мамлакат энергетика, озиқ-овқат бўйича мустақилликка эришди. Бундай ўсиш 21-а. бо-шига келиб Ўзбекистоннинг жаҳон иқтисодиётида муносиб ўрин эгалла-шига имконият яратди. Республика са-ноатида 1645 та ўрта ва йирик и. ч. бирлашмалари ва корхоналари ишлайди (2000).
Индустриал тараққиётнинг 21-а. бошларига хос асосий хусусияти шундан иборатки, ривожланаётган мамлакатларда И. ў. саноати тараққий этган давлатлар кўмагида давлат, йирик банклар, саноат компаниялари иштирокида инвестициялар киритиш, технологиялар, ноу-хауни бериш, қўшма корхоналар шаклида саноат мажмуаларини қуриш ва б. шаклларда ҳам амалга оширилмоқда (қ. Оғир саноат, Саноат, Халқаро меҳнат тақсимоти, Жаҳон хўжалиги).
Ўзбекистонда индустриал ривожланишнинг асосий мақсади дунё стандартларига мос келадиган, рақобатбардош и. ч. ни яратишдан иборат. Бунга эришиш учун индустрияни реструктризациялаш (қайта таркиблаш), яъни та-янч (базавий) тармокларнинг устун ривожланишини, импорт ўрнини босадиган маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган оғир саноат тармокларни ривожлантиришни давом эттириш ва ундан экспортга йўл тутиш керак бўлади. Бунинг учун катта илмталаб ва юқори технологик соҳалар (тармоқлар) ни ривожлантиришга алоҳида устувор аҳамият берилади. Айни вақтда И. ў. кичик бизнес ва йирик бизнес интеграциясини тақозо этади. Бу эса нафакат кичик биз-несни, балки оғир саноатнинг салоҳи-ятини янада юқори даражага кўгаришга олиб келади.
Ад. .Каримов И., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Каримов И., Ўзбекистон XXI аерга интилмоқда, Т., 2001; Ульмасбаев Ш. Н ., Индустриальное развитие Ўзбекистана, Т., 1966; Ҳакимова М., Макро-иқтисодиёт (ўқув қўлланма), Т., 1997; Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти, Т., 1998; Экономика Ўзбекистана и страны СНГ, Т., 2001.
Абдураҳим Ортиқов, Зарифа Ғафурова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.