Sanoat

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–151-b. — ziyouz.com

Sanoat SANOAT, industriya — xalqxöjaligining jamiyat işlab çikaruvçi kuçlari taraqqiyoti darajasiga hal qiluvçi ta'sir körsatadigan yetakçi tarmoği; S.ning özi uçun hamda xalq xöjaligining boşqa sohalari uçun mehnat qurollari va b. mahsulotlar i.ç., şuningdek, xom aşyo, yoqilği qazib oliş, energiya i.ç., yoğoç tayyorlaş, S.da yoki q.x.da olingan mahsulotlarga işlov beriş va ularni qayta işlaş b-n band korxonalar (fkalar, z-dlar, elektrostansiyalar, şaxtalar, konlar va b.) majmui. S. kengaytirilgan takror işlab çiqarişnmtt asosini taşkil etadi va industrial ösiipş ta'minlaydi. 20-a. ning 80y.larida qabul qilingan tasniflaşga köra, S. yiriklaştirilgan 18 tarmoqqa bölinadi: elektroenergetika; yoqilği S.i; qora metallurgiya; rangli metallurgiya; kimyo va neft kimyosi S.i; maşinasozlik va metallga işlov beriş; örmon, yoğoçni qayta işlaş va sellyulozaqoğoz S.i; quriliş materiallari S.i; qurilişkonstruksiyalari va detallari S.i; oyna va çinnifayans S.i; yengil S; oziq-ovqat S.i; mikrobiologiya S.i; unyorma va aralaş yem S.i; tibbiyot S.i; poligrafiya S.i. Bö sanoat tarmoqlari ham öz navbatida — işlov beruvçi sanoat va undiruvçi sanoat turlariga guruhlanadi.

S.ning ijtimoiy i.ç.ning mustaqil tarmoği sifatida vujudga kelişi hunarmandçilikning q.x.dan ajralib çiqişi — ikkinçi eng yirik mehnat taqsimoti b-n boğliq. Kapitalistik S. Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida 14—15- a.larda paydo böddi va oddiy kapitalistik kooperatsiya, manufaktura va yirik maşina industriyasi — fabrika bosqiçlarini bosib ötdi, 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida manufakturadan maşina industriyasiga ötiş dastlab Angliyada, keyinroq boşqa Yevropa mamlakatlarida sanoat töntarişi tusini oldi. Rossiya va b. ayrim mamlakatlarda S. 18-a. boşidan manufaktura körinişida rivojlandi, 19-a.ning 2-yarmidan maşina industriyasi taraqqiy etdi.

Özbekiston xududida S. taraqqiyoti ildizini uzoq tarixga ega bölgan hunarmandçilik taşkil etgan. Samarqand, Buxoro, Urganç, Toşkent, Qöqon, Marğilon, Namangan, Andijon kabi şaharlarda mayda va yirik hunarmandçilik rivoj topdi. Özbekistonda haqiqiy ma'nodagi S.ning paydo bölişi 19-a.ning 2-yarmiga töğri keladi. Örta Osiyoning çor Rossiyasi tomonidan bosib olinişi natijasida ölkaga rus sanoatçilari va Rossiya kapitali ham kirib keldi va xom aşyoga birlamçi işlov beradigan S. tarmoqlari (paxta tozalaş, vino, araq, konserva, paxta moyi z-dlari) paydo böldi va Özbekistonda S. Rossiya sanoati va iktisodiyoti b-n boğliq holda rivojlandi.

1913 y.da Özbekiston xududida yalpi mahsulot i.ç.da oğir sanoattmt hissasi 2%ni, metall işlaş 1%ni, yengil sanoat 0,8%ni, oziq-ovqat S.i 14%ni taşkil etgan edi. Keyingi salkam 100 yil davomida Özbekiston sanoatida elektroenergetika, gaz, neft, kumir, qora va rangli metallurgiya, q.x. maşinasozligi (traktorlar, paxta teriş maşinalari), avtomobilsozlik, kabel, elektronika, paxta tozalaş sanoati maşinasozligi, samolyotsozlik, irrigatsiya-quriliş maşinasozligi, kimyo, sement, quriliş materiallari, tibbiyot, yoğmoy, töqimaçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat va b. sanoat tarmoqdari şakllandi.

20-a.ning 20y.laridan boşlab Özbekistonda S. jahon uruşi va fuqarolar uruşi natijasida inqirozga uçragan mayda, kustar korxonalarni tiklaş asosida rivojlana boşladi. Paxta tozalaş z-dlari, pillakaşlik, yigiruvtöquv, tikuvçilik, poyabzal f-kalari qurila boşladi (q. Yengil sanoat), 1937 y.da Toşkent töqimaçilik k-ti işga tuşirildi, 20-a.ning 40—50y.laridan kumir sanoati, gaz sanoati, neft sanoati jadal rivojlana boşladi.

1941—45 y.lardagi uruş davrida Özbekistonga 90 ta sanoat korxonasi köçirib keltirildi, ularning kupi maşinasozlik, asbobsozlik korxonalari edi. Uruşdan keyingi yillarda köpgina korxonalar qurilişi natijasida maşinasozlik tarmoqlari köpaydi, samolyotsozlik, asbobsozlik, motorsozlik, elektroapparat, elektr dvigatel, ekskavator, kompressor z-dlari qurildi. Toşkent, Olmaliq, Çirçiq, Samarqand, Navoiy, Farğona, Yangiyöl, Namangan, Şörsuv va b. şaharlar kimyo industriyasi markaziga aylandi (q. Kimyo sanoati). Bekobod, Çirçiq, Toşkent ş.da qora metallurgiya, Navoiy, Zarafşon, Olmaliq, Uçquduq ş.lari rangli metallurgiya markazlari hysoblanadi (q. Rangli metallurgiya).

Özbekistonda yölovçi va yuk taşuvçi samolyot işlab çiqariladi.

Özbekiston davlat mustaqilligiga erişganidan keyin S.da tub islohotlar amalga oşiriddi, köpgina tarmoqdardagi S. korxonalari davlat tasarrufidan çiqarildi va xususiylaştirilib, davlataksiyadorlik, korporativ, jamoa, xususiy va b. taşkiliyhuquqiy mulk şakllariga aylantirildi. Respublika iqtisodiyotida muhim örinda turadigan S. tarmoklarida tuzilmaviy qayta tarkiblaş amalga oşirildi, köplab kiçik va örta korxonalar taşkil topdi (2000 y.da 6,4 ming örta, 20,4 ming kiçik korxona işladi). Çet el kapitali b-n hamkorlikda köpgina S. tarmoklarida qöşma korxonalar taşkil etildi (q. Asaka avtomobil zavodi, «Britiş Ameriken tobakko», «ZarafşonNyumont», «Kabultekstaylz», «Kokakola», «Samkoçavto» köşma korxonasi va b.). S. tarmoqlariga, ayniqsa, mahalliy xom aşyoni qayta işlaydigan tarmoklarga çet el investitsiyalarini jalb etiş faol davom etmoqda. Respublika sanoatida tarmoklarning tutgan örni har xil. S. tarmoklari orasida q.x. mahsulotlarini qayta işlovçi va agrosanoat majmuiga xizmat körsatuvçi tarmoqlar tarixan yetakçi mavqega ega. Bular paxta tozalaş, şoyi töqiş, konserva, yoğmoy va b. sanoat tarmoklaridir. Kimyo va neft kimyosi, maşinasozlik, elektronika, energetika, metallurgiya, yengil va quriliş materiallari sanoati jadal sur'atlarda rivojlanmoqda. S. taraqqiyotida yoqilğienergetika kompleksining örni alohida. Uning tarkibiga gaz, kumir, neft va neftni qayta işlaş sanoati, energetika kiradi. Özbekiston jahondagi 10 ta yirik gaz işlab çiqaruvçi mamlakatlar jumlasiga kiradi.

Özbekistonda S. tarmoklarida mulk şakllarini özgartiriş va tarkibiy özgartirişlarni amalga oşirişga qaratilgan tub islohotlar mamlakat mustaqilligini mustahkamlaşni, Özbekistonning kelajaqda rivojlangan mamlakatlar qatorga çiqişi va jahon hamjamiyatiga qöşilişini ta'minlaydi.

2002 y.da Özbekiston S.da 1467 ta örta va yirik i.ç. birlaşmalari va korxonalar işladi. Bu korxonalarda işlab çiqarilgan mahsulotlar salmoği umumiy i.ç. hajmining 88,5%ni taşkil etdi. 396 dan ortiq nomdagi yangi mahsulotlarni i.ç. özlaştirildi. Davlat korxonalari soni salmogi 4,6%, nodavlat sanoat korxonalari soni 95,4% ni taşkil etdi. Sanoati.ç. xodimlarining 20,5% davlat korxonalarida, 79,5% nodavlat korxonalarida band böldi. S. mahsulotlarini i.ç.ning umumiy hajmida davlat korxonalari hissasi 28,6%ni, nodavlat sektor korxonalari hissasi 71,4% dan iborat böldi (yana Avtomobil sanoati, Yengil sanoat, Yoğmoy sanoati, Maşinasozlik sanoati kabi sanoat tarmoklari töğrisidagi alohida maqolalarga q.).

Çet ellarda S.ning rivojlanişi sanoat jihatidan rivojlangan mamlakatlarning paydo bölişiga olib keldi. Bu mamlakatlarda iqtisodiyot taraqqiyoti katta hajmda jamğarilgan texnika jihatidan ilğor kapital asosida va mavjud yuqori malakali işçi kuçi b-n ta'minlanadi. Ularga AQŞ, Kanada, Yaponiya, köpgina Ğarbiy Yevropa mamlakatlari kiradi.

Ad.: Karimov I. A. Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahsid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Kari mov I. A. Özbekiston XXI asrga intilmoqda, T., 1999; Özbekiston Respublikasi iqtisodiyoti, T., 1998; Ekonomika Özbekistana i stran SNG, T., 2001; Özbekiston Respublikasi, T., 2001.

Nuriddin Musayev.

Q.: Kimyo sanoati, Rangli metallurgiya, Yengil sanoat

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САНОАТ, индустрия — халқхўжалигининг жамият ишлаб чикарувчи кучлари тараққиёти даражасига ҳал қилувчи таъсир кўрсатадиган етакчи тармоғи; С.нинг ўзи учун ҳамда халқ хўжалигининг бошқа соҳалари учун меҳнат қуроллари ва б. маҳсулотлар и.ч., шунингдек, хом ашё, ёқилғи қазиб олиш, энергия и.ч., ёғоч тайёрлаш, С.да ёки қ.х.да олинган маҳсулотларга ишлов бериш ва уларни қайта ишлаш б-н банд корхоналар (фкалар, з-длар, электростанциялар, шахталар, конлар ва б.) мажмуи. С. кенгайтирилган такрор ишлаб чиқаришнмтт асосини ташкил этади ва индустриал ўсиипш таъминлайди. 20-а. нинг 80й.ларида қабул қилинган таснифлашга кўра, С. йириклаштирилган 18 тармоққа бўлинади: электроэнергетика; ёқилғи С.и; қора металлургия; рангли металлургия; кимё ва нефть кимёси С.и; машинасозлик ва металлга ишлов бериш; ўрмон, ёғочни қайта ишлаш ва целлюлозақоғоз С.и; қурилиш материаллари С.и; қурилишконструкциялари ва деталлари С.и; ойна ва чиннифаянс С.и; енгил С; озиқ-овқат С.и; микробиология С.и; унёрма ва аралаш ем С.и; тиббиёт С.и; полиграфия С.и. Бў саноат тармоқлари ҳам ўз навбатида — ишлов берувчи саноат ва ундирувчи саноат турларига гуруҳланади.

С.нинг ижтимоий и.ч.нинг мустақил тармоғи сифатида вужудга келиши ҳунармандчиликнинг қ.х.дан ажралиб чиқиши — иккинчи энг йирик меҳнат тақсимоти б-н боғлиқ. Капиталистик С. Ғарбий Европа мамлакатларида 14—15- а.ларда пайдо бўдди ва оддий капиталистик кооперация, мануфактура ва йирик машина индустрияси — фабрика босқичларини босиб ўтди, 18-а. охири — 19-а. бошларида мануфактурадан машина индустриясига ўтиш дастлаб Англияда, кейинроқ бошқа Европа мамлакатларида саноат тўнтариши тусини олди. Россия ва б. айрим мамлакатларда С. 18-а. бошидан мануфактура кўринишида ривожланди, 19-а.нинг 2-ярмидан машина индустрияси тараққий этди.

Ўзбекистон худудида С. тараққиёти илдизини узоқ тарихга эга бўлган ҳунармандчилик ташкил этган. Самарқанд, Бухоро, Урганч, Тошкент, Қўқон, Марғилон, Наманган, Андижон каби шаҳарларда майда ва йирик ҳунармандчилик ривож топди. Ўзбекистонда ҳақиқий маънодаги С.нинг пайдо бўлиши 19-а.нинг 2-ярмига тўғри келади. Ўрта Осиёнинг чор Россияси томонидан босиб олиниши натижасида ўлкага рус саноатчилари ва Россия капитали ҳам кириб келди ва хом ашёга бирламчи ишлов берадиган С. тармоқлари (пахта тозалаш, вино, арақ, консерва, пахта мойи з-длари) пайдо бўлди ва Ўзбекистонда С. Россия саноати ва иктисодиёти б-н боғлиқ ҳолда ривожланди.

1913 й.да Ўзбекистон худудида ялпи маҳсулот и.ч.да оғир саноаттмт ҳиссаси 2%ни, металл ишлаш 1%ни, енгил саноат 0,8%ни, озиқ-овқат С.и 14%ни ташкил этган эди. Кейинги салкам 100 йил давомида Ўзбекистон саноатида электроэнергетика, газ, нефть, кумир, қора ва рангли металлургия, қ.х. машинасозлиги (тракторлар, пахта териш машиналари), автомобилсозлик, кабель, электроника, пахта тозалаш саноати машинасозлиги, самолётсозлик, ирригация-қурилиш машинасозлиги, кимё, цемент, қурилиш материаллари, тиббиёт, ёғмой, тўқимачилик, тикувчилик, озиқ-овқат ва б. саноат тармоқдари шаклланди.

20-а.нинг 20й.ларидан бошлаб Ўзбекистонда С. жаҳон уруши ва фуқаролар уруши натижасида инқирозга учраган майда, кустарь корхоналарни тиклаш асосида ривожлана бошлади. Пахта тозалаш з-длари, пиллакашлик, йигирувтўқув, тикувчилик, пойабзал ф-калари қурила бошлади (қ. Енгил саноат), 1937 й.да Тошкент тўқимачилик к-ти ишга туширилди, 20-а.нинг 40—50й.ларидан кумир саноати, газ саноати, нефть саноати жадал ривожлана бошлади.

1941—45 й.лардаги уруш даврида Ўзбекистонга 90 та саноат корхонаси кўчириб келтирилди, уларнинг купи машинасозлик, асбобсозлик корхоналари эди. Урушдан кейинги йилларда кўпгина корхоналар қурилиши натижасида машинасозлик тармоқлари кўпайди, самолётсозлик, асбобсозлик, моторсозлик, электроаппарат, электр двигатель, экскаватор, компрессор з-длари қурилди. Тошкент, Олмалиқ, Чирчиқ, Самарқанд, Навоий, Фарғона, Янгийўл, Наманган, Шўрсув ва б. шаҳарлар кимё индустрияси марказига айланди (қ. Кимё саноати). Бекобод, Чирчиқ, Тошкент ш.да қора металлургия, Навоий, Зарафшон, Олмалиқ, Учқудуқ ш.лари рангли металлургия марказлари ҳйсобланади (қ. Рангли металлургия).

Ўзбекистонда йўловчи ва юк ташувчи самолёт ишлаб чиқарилади.

Ўзбекистон давлат мустақиллигига эришганидан кейин С.да туб ислоҳотлар амалга оширидди, кўпгина тармоқдардаги С. корхоналари давлат тасарруфидан чиқарилди ва хусусийлаштирилиб, давлатакциядорлик, корпоратив, жамоа, хусусий ва б. ташкилийҳуқуқий мулк шаклларига айлантирилди. Республика иқтисодиётида муҳим ўринда турадиган С. тармокларида тузилмавий қайта таркиблаш амалга оширилди, кўплаб кичик ва ўрта корхоналар ташкил топди (2000 й.да 6,4 минг ўрта, 20,4 минг кичик корхона ишлади). Чет эл капитали б-н ҳамкорликда кўпгина С. тармокларида қўшма корхоналар ташкил этилди (қ. Асака автомобиль заводи, «Бритиш Америкэн тобакко», «ЗарафшонНьюмонт», «Кабултекстайлз», «Кокакола», «Самкочавто» кўшма корхонаси ва б.). С. тармоқларига, айниқса, маҳаллий хом ашёни қайта ишлайдиган тармокларга чет эл инвестицияларини жалб этиш фаол давом этмоқда. Республика саноатида тармокларнинг тутган ўрни ҳар хил. С. тармоклари орасида қ.х. маҳсулотларини қайта ишловчи ва агросаноат мажмуига хизмат кўрсатувчи тармоқлар тарихан етакчи мавқега эга. Булар пахта тозалаш, шойи тўқиш, консерва, ёғмой ва б. саноат тармокларидир. Кимё ва нефть кимёси, машинасозлик, электроника, энергетика, металлургия, енгил ва қурилиш материаллари саноати жадал суръатларда ривожланмоқда. С. тараққиётида ёқилғиэнергетика комплексининг ўрни алоҳида. Унинг таркибига газ, кумир, нефть ва нефтни қайта ишлаш саноати, энергетика киради. Ўзбекистон жаҳондаги 10 та йирик газ ишлаб чиқарувчи мамлакатлар жумласига киради.

Ўзбекистонда С. тармокларида мулк шаклларини ўзгартириш ва таркибий ўзгартиришларни амалга оширишга қаратилган туб ислоҳотлар мамлакат мустақиллигини мустаҳкамлашни, Ўзбекистоннинг келажақда ривожланган мамлакатлар қаторга чиқиши ва жаҳон ҳамжамиятига қўшилишини таъминлайди.

2002 й.да Ўзбекистон С.да 1467 та ўрта ва йирик и.ч. бирлашмалари ва корхоналар ишлади. Бу корхоналарда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар салмоғи умумий и.ч. ҳажмининг 88,5%ни ташкил этди. 396 дан ортиқ номдаги янги маҳсулотларни и.ч. ўзлаштирилди. Давлат корхоналари сони салмоги 4,6%, нодавлат саноат корхоналари сони 95,4% ни ташкил этди. Саноати.ч. ходимларининг 20,5% давлат корхоналарида, 79,5% нодавлат корхоналарида банд бўлди. С. маҳсулотларини и.ч.нинг умумий ҳажмида давлат корхоналари ҳиссаси 28,6%ни, нодавлат сектор корхоналари ҳиссаси 71,4% дан иборат бўлди (яна Автомобиль саноати, Енгил саноат, Ёғмой саноати, Машинасозлик саноати каби саноат тармоклари тўғрисидаги алоҳида мақолаларга қ.).

Чет элларда С.нинг ривожланиши саноат жиҳатидан ривожланган мамлакатларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Бу мамлакатларда иқтисодиёт тараққиёти катта ҳажмда жамғарилган техника жиҳатидан илғор капитал асосида ва мавжуд юқори малакали ишчи кучи б-н таъминланади. Уларга АҚШ, Канада, Япония, кўпгина Ғарбий Европа мамлакатлари киради.

Ад.: Каримов И. А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳцид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Кари мов И. А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда, Т., 1999; Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти, Т., 1998; Экономика Ўзбекистана и стран СНГ, Т., 2001; Ўзбекистон Республикаси, Т., 2001.

Нуриддин Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.